Het is een ding om als papieren held te weten waar je voor vecht of werkt en weet welke obstakels je onderweg kan verwachten. Maar het is volgende als er van alles en nog wat kan gebeuren, totdat je er uiteindelijk zenuwachtig van wordt . Als je kijkt hoe je een personage goed zenuwachtig kan krijgen, zeg dan gewoon eens: ‘het zou kúnnen dat…’ en je leert heel wat over zowel je verhaal als je personage. En ook meteen een algemene schrijfregel voor een goede spanningsboog.

De held zenuwachtig maken: wat maakt iets spannend?

De een springt zó met een parachute een vliegtuig uit, de ander heeft al hoogtevrees vanaf een middelhoge ladder. Je hebt daarmee dus ook geen vuistregel wat voor een soort gebeurtenis spannend is. Je kan wel goed naar je held kijken. Als die zenuwachtig wordt, vindt die iets spannend. En daarmee als het goed is, je lezer ook.
Ten behoeve van de uitleg voor de rest van deze blogpost geldt: een zenuwachtige held weet niet wat er gaat gebeuren én heeft iets op het spel staan.
Neem een gevalletje plankenkoorts: Sara weet niet of het publiek haar act leuk gaat vinden. Daarmee staat gevoelsmatig haar reputatie op het spel. Als ze goed zingt, kan ze doorbreken bij de talentenjacht, boegeroep betekent vernedering en een verlies aan respect in haar sociale kringen.
Ongeacht hoe Sara zingt, na het podiumoptreden gaat er iets gebeuren. Maar ja, wat dan? En het feit dat Sara dat vooraf niet exact kan inschatten, is waar we verder op ingaan. Het zou kunnen dat het goed afloopt, maar ook dat het slecht afloopt.

Was dát het nou?

Als Sara goed zingt en complimentjes krijgt, weten we nog niet of dat is waar ze op hoopte. Want er is een heel groot verschil tussen een staande ovatie van honderden mensen of een beleefd, langzaam wegstervend applaus waar slechts een enkele enthousiasteling Sara uitgesproken mooi vond zingen. Op een zelfde manier hoeft boegeroep ook geen afgang te betekenen. Wat nou als de enige die luidkeels joelt de achtjarige snotaap is van drie deuren verderop? Laat dat joch toch, dat doet Sara als volwassene niets. Als het nou haar baas was geweest… Het had allemaal gekund.

Echte zenuwen die bij een personage passen

Als we willen schrijven over de plankenkoorts van Sara, dan maakt het niet uit wat de meeste mensen zenuwachtig maakt. Dan maakt het uit wat Sara zenuwachtig maakt. Het maakt niet uit of er een miljoen euro op het spel staat. Als je Elon Musk bent, heb je die binnen enkele uren, zo niet minuten terugverdiend.
Als je wil dat er iets op het spel staat, moet de uitkomst iets uitmaken. Het personage moet er op de een of andere manier persoonlijk bij betrokken zijn. Hier kan je op een soortgelijke manier naar kijken als het winnen van empathie van de lezer.
Een personage wordt pas zenuwachtig als het waarschijnlijk is dat alle uitkomsten die mogelijk zijn, onwenselijke en grote(re) gevolgen hebben. En pas als je held zenuwachtig wordt, voelt het voor de lezer echt alsof er iets op het spel staat. Daarom moet je dus niet kijken naar grote branden, massamoorden of gigantische financiële verliezen als je de spanning wil verhogen. Zolang het je personage niets doet, doet het de lezer ook maar weinig.

Als dát maar (niet) gebeurt….

Nog even terug naar de plankenkoorts van Sara. Als we er even vanuitgaan dat wat ze zowel het meeste hoopt als vreest de meest waarschijnlijke uitkomsten zijn, dan wordt het spannend. Want ze wil absoluut niet afgaan in het bijzijn van haar baas en ze wil dolgraag een staande ovatie. Dan wordt het moment dat ze het podium op gaat hartstikke spannend. Dan kan je gaan schrijven over de lampen en hoe die op Sara’s gezicht schijnen, hoe warm die plotseling lijken, hoe haar benen beginnen te trillen en Sara bidt dat die trillingen niet overslaan op haar stem. Het kan allemaal. Het zou zomaar kunnen.
Dát is waar het in een goede spanningsboog om gaat: je weet dat beide (uitersten van een) situatie(s) mogelijk zijn, maar niet weet kant het op gaat. Ook als het enigszins te voorspellen wat de uitkomst is, is dat niet erg. Het gaat nog altijd om de spannende uitwerking, niet per se om de uitkomst. Pas als je zowel de uitkomst als de manier waarop van mijlenver aan ziet komen en het dus richting een cliché gaat moet je nog eens goed naar je spanningsboog kijken

Wat kan er gebeuren?

Als je de spanningsboog wil versterken, moet je dus kijken wat er op het spel staat voor een personage en op wat voor manier dat je personage op de lange of korte duur kan beïnvloeden. Dit zijn een aantal uitgangspunten die je helpen om te bepalen of er op het moment dat er iets op het spel staat, het ook daadwerkelijk spannend is voor je personage en als verlengde daarvan ook voor je lezers.

• Hoe verder je bent in de drieaktenstructuur, hoe groter de gevolgen moeten zijn voor je personage. Wat de uitkomst ook is, er moet meer op het spel staan. Pas na de crisis mag je wat meer afschalen.
• Zorg ervoor dat beide mogelijkheden die theoretisch kunnen gebeuren, een interessant verhaal beloven. Sara’s verhaal kan dus niet alleen maar als uitkomst hebben dat ze wereldberoemd wordt, omwille van dat een wereld zonder roem saai zou zijn. Een minder gunstig einde moet op zichzelf kunnen uitlopen op een verhaal dat genoeg zaadjes heeft gehad om boeiend te blijven.
• Vergeet ook zeker niet dat je andere personages in kan zetten om de held anders naar de wereld te laten kijken. Versterken medepersonages een bepaalde mening? Of veroorzaakt een conflict een heel andere manier waarop het plot zich ontvouwt? Een personage leeft niet een bubbel en zal vrienden opzoeken voor gerustelling als het allemaal te veel wordt. Maar heeft ook geen controle over de mening van anderen: ook een ingredient voor spanning of een spanningsboog.

Heb je hulp nodig bij het schrijven van je spanningsboog? Manuscriptredactie kan helpen: kijk eens in mijn webshop.

Foto door Alexander Krivitskiy verkregen via Unsplash.