Een verhaal houdt vaart als er een samenhang in het verloop van de gebeurtenissen zit. Als je het hebt over het algemene plot, dan is actie-reactie daar een goed handvat voor. Maar soms leent een scène zich niet voor iets met een uitgesproken actie, omdat er meer subtiliteit nodig is. Of moet een bepaalde actie pas veel later in het boek een duidelijk gevolg of betekenis krijgen. Dan kan je voorwerpen en symboliek gebruiken om ervoor te zorgen dat je scènes ook op grotere schaal een samenhang houden.

Wat is het verschil tussen oorzaak en gevolg en samenhang in een boek?

Een verhaal blijft vlot lezen als de gebeurtenissen in het plot met elkaar te maken hebben. Er zijn veel schrijftechnieken die je kan inzetten om ervoor te zorgen dat het verhaal een mooi geheel krijgt. Je kan zaaien en oogsten, uitgaan van actie-reactie, verhaalthema’s uitlichten, de grootste angst van je personage als drijfveer gebruiken, het plot invullen aan de hand van het willen en nodig hebben van je held… De lijst gaat maar door. Al deze manieren kan je grofweg opdelen in oorzaak en gevolg en samenhang.

Oorzaak en gevolg heeft voorbeelden zoals je die verwacht bij dit begrip. Er gebeurt iets en het heeft een zichtbaar, concreet en onmiddelijk gevolg. Samenhang is naar verhouding abstracter en kan verschillende zaken aan elkaar verbinden, zonder dat het directe gevolgen heeft of hoeft te hebben voor het plot. Het is meer een schakel dan een gebeurtenis. Kijk eens naar de tabel voor enkele voorbeelden.

De voorbeelden van de tekenaar en de groepssfeer zijn belangrijk om naar te kijken om het verschil tussen de twee categorieën goed te begrijpen. Hoewel de tekenaar vanwege de aanmoediging uiteindelijk die kostbare schets kán maken, is dat niet wat er per se gebeurt. De aanmoediging kan ook een manier zijn om het zelfvertrouwen van het personage te laten groeien, zonder dat er een doorbraak in de tekenwereld bij komt kijken. En de nare groepssfeer komt telkens weer terug, bij iedere bijeenkomst. De ene keer is er misschien een uitbarsting, de andere keer is er vrij weinig aan de hand. Maar die algemene gespannen sfeer kan er wel voor zorgen dat personages buiten de bijeenkomsten om menen geheimen te moeten bewaren. Je schrijft dan niet letterlijk op: de gespannen sfeer zorgde ervoor dat Shauwn niets vertelde aan anderen, maar met show don’t tells verspreid over meerdere scènes of hoofdstukken schrijf je wel over zijn ongemakkelijke gevoel. Er is geen directe oorzaak en gevolg die je zou kunnen aanwijzen als een plotpunt, maar het zorgt er wel voor dat er een verhaalthema kan ontstaan. Het is als een deus ex sceana op grotere schaal.

Wat gaat er fout in een boek zonder samenhang?

Samenhang is heel belangrijk in een verhaal. Als je alleen schrijft met (zichtbare) actie reactie, loop je het risico dat het verhaal gaat lezen als een opsomming van ‘en toen en toen en toen’. Een goede scène is een verhaal in het klein, maar met dat in het achterhoofd kan je in de val trappen dat die verhalen net iets te veel opzichzelf staan. Daarom zijn elementen van samenhang niet alleen handig, maar ook belangrijk om in je verhaal te verwerken.
Je kan deze samenhang zoeken in voorwerpen, of symboliek en thematiek. Zolang het maar iets is dat scènes een element geeft dat terug te vinden is in meerdere scènes.

Samenhang als een symbolische Mac Guffin

Een Mac Guffin is een voorwerp dat je personages zoeken om een hoger doel te bereiken. Vind het superdrankje en je kan de draak in een klap verslaan, zonder bang te hoeven zijn dat het misgaat. Op pad! Dit cliché is niet zo’n slimme techniek: de aandacht van het verhaal verplaatst algauw te veel naar het drankje, niet naar het doel om de draak te verslaan, of de heldenreis van de held.
Maar een MacGuffin kan als middel voor samenhang wel aardig werken. Kijk daarvoor nog eens naar het superdrankje. Wat voor superkracht krijg je er precies van? Waarom vinden personages het om hun persoonlijke redenen een aantrekkelijk idee om hun leven te wagen voor deze superkracht? Het kan macht, aanzien of rijkdom zijn. Je kan het drankje, een afbeelding ervan of het recept ervoor, of de superkracht die je ervan krijgt dan vervolgens terug laat komen in een scène. Letterlijk, thematisch of symbolisch. Waak ervoor dat je daar dan geen vele regels of complete scènes aan wijdt. Schrijf het liever zoals je dat zou doen bij een belangrijk detail dat steeds weer opduikt. Geef het tot ongeveer vijf regels een duidelijk schijnwerpermoment.

Schrijf over deze ‘Mac Guffin’ in belangrijke beats in het plot. Momenten die aan te wijzen zijn als: op dít moment gebreurt er iets waardoor het plot veranderd. Denk aan een verhaal waarin je door flashbacks leert hoe de relatie van een paar personages tot stand is gekomen. Stel dat zij vrienden zijn die elkaar schrijven en een mooie vulpen afwisselen. Die vulpen symbool staat voor de kern van hun vriendschap. Op momenten dat het thematisch, symbolisch of in een dialoog tot zijn recht komt, kan je die vulpen, of zelfs schrijfpapier, inkt, of postzegels dan het middel van samenhang maken. Laat dat even aan bod komen, zodat de lezer het opmerkt en er betekenis aan toekent in de verschillende momenten dat wordt genoemd in het verhaal. De vulpen krijgt zo nooit een ‘hoofdrol’ in een scène, maar voegt wel een mooie (symbolische) rode draad toe aan je verhaal.

Foto door amirali mirhashemian verkregen via Unsplash.

Schrijven over een ochtendroutine is een van de ergste dingen die je kan doen aan het begin van een boek. Maar waarom is dat en wanneer vormt dat de uitzondering op de regel? In deze blogpost gaan we daar naar kijken.

Een ochtendroutine is stilstand

Een ochtendroutine beschrijven is een van de meest gangbare en makkelijke manieren om de introductie van een boek meteen te verknallen. Dat komt omdat het verhaal zeker in de eerste pagina’s een verandering moet beloven. Een verandering is namelijk iets waar steeds iets nieuws over te zeggen valt. Per definitie blijft het niet hetzelfde. En een verhaal is dat in zekere zin ook niet. Als je schrijft over een romantisch stelletje en je zegt: ‘Ze zijn verliefd’ is dat een feit, geen verhaal. Het is een vaststaand iets waar geen beweging in zit. Het verhaal zou zijn: ze leerden elkaar op een vakantie kennen en ze werden verliefd toen ze voor het eerst samen naar de zonsopgang keken.” Dat is misschien nog geen spectaculair verhaal, maar er zit beweging in. En dat is belangrijk om te onthouden:

Bedenk dat je aan het begin van het verhaal eerder beweging moet laten zien, dan dat je iets moet introduceren.

In een ochtendroutine mist die beweging. Je beweegt je misschien van je bed naar de badkamer naar de keuken. Maar in de narratieve betekenis is dat stilstand, omdat er niets verandert.

Zo breng je de ochtendroutine in beweging

De ochtendroutine kan interessant worden als je hem in beweging brengt. Daarvoor moet je kort(!) de illusie van een doodnormale ochtend geven. Maar om die omschakeling effectief te maken, moet je net iets anders doen dan je zou verwachten.

Als je een ochtendroutine schrijft die mis gaat omdat die statisch en saai is, zie je daarin vaak dat er dingen worden beschreven waarvan je zou denken: dit leert ons iets over het personage. Bijvoorbeeld: je personage kijkt in de spiegel en ziet een man van middelbare leeftijd die niet tevreden is met zijn alledaagse uiterlijk. Daarna trekt hij zijn vaste outfit aan: een geblokt overhemd. De conclusie die je daarmee hoopt duidelijk te maken aan de lezer: deze man is alledaags en saai.

Als je de ochtendroutine op zijn kop wil zetten, kan je de dag zelf zoals ieder ander beginnen, maar dan focus je je heel kort op de eigenlijke acties van die routines. Acties die iedereen doet, en die niets over het personage zelf zeggen. Laat je held dus douchen en aankleden, zonder dat daar een moment van kijken in de spiegel bij komt kijken, waarbij je lezer iets over je personage kan ‘leren’. Je held stapt gewoon onder de douche vandaan, waarna er plotseling dat ene allesomvattende telefoontje komt. Wees hierbij gewaarschuwd dat dit trucje clichégevoelig is. Maar de regel dat er beweging in een ochtendroutine móet komen om ook maar een kans te kunnen maken om interessant te lijken, is in dit voorbeeld goed zichtbaar. Je kan deze truc minder vatbaar voor een cliché uitwerking maken door in medias res te gebruiken.

Een ochtendroutine is geen kennismaking

Nog een reden dat een ochtendroutine zo slecht werkt, is omdat het geen kennismaking is. In de vorige paragrafen kon je lezen dat je niet zozeer op een introductie moet mikken als je begint met het schrijven van een verhaal. Dat komt omdat je ook daarmee weinig tot niets belangrijks te weten komt over de wereld van je personage of het personage zelf. Denk maar aan het woord introductie, of het zinnetje “introduceer jezelf eens.” Dan wordt er vaak iets gezegd wat erg oppervlakkig is en wat je personage gemeen kan hebben met duizenden andere mensen/ personages:

“Hoi, mijn naam is Personage, ik ben 36 jaar oud, ben gelukkig getrouwd, heb twee kinderen en ik werk als leerkracht.”

Natuurlijk komen al deze zaken in meer of mindere vorm terug in het boek. Er zullen dialogen met de kinderen en wederhelft komen, en ook zal er iets naar voren komen van het leven op school. Misschien speelt er zelfs een groot deel van het plot zich daar af. Maar deze zaken op zich zeggen niets. Je maakt geen kennis met de wereld waarin zich dat allemaal af gaat spelen. Een kennismaking kan de vorm van een show don’t tell aannemen. Laat bijvoorbeeld in een korte scène zien hoe deze leerkracht totaal geen orde kan houden in de klas en daardoor helemaal geen plezier in het werk heeft. Dan maak je echt kennis met de held, de wereld en misschien ook al het verhaalthema:
Dit gaat over een onzeker persoon in het onderwijs, waar ontevredenheid met het leven centraal staat. Dat belooft wat, want als er onvrede in het spel is, zal je personage er alles aan doen om de situatie te veranderen. Hé kijk, verandering, geen stilstaand gegeven, een aanstaand verhaal!

Als je een (ochtend)routine beschrijft, schrijf dus wat daarin verandert ten opzichte van al die andere gewone dagen. En zorg dat die verandering een kennismaking is van iets dat later in het verhaal belangrijk blijkt te zijn. Later kan hiermee betekenen: veel later, zoals bij een puzzelstukje voor een plottwist, of als aanloop naar het verlaten van een comfortzone, vrij vooraan in het verhaal.

Maar eerlijk is eerlijk: het feit blijft dat je het schrijven van een ochtendroutine beter kan vermijden. Het laat een slechte eerste indruk achter. Vergelijk het met het echte leven en dan spreekt het voor zich waarom het niet interessant is. De een drinkt in de ochtend thee, de andere koffie, maar de reden dat we het er zelden tot nooit over hebben is omdat het gewoon een vreselijk saai gespreksonderwerp is. Er gebeurt niets wereldschokkends, je doet het zonder al te veel nadenken… Een heel goede schrijver is misschien in staat om het meest eenvoudige gegeven interessant op te schrijven, maar dan nog zijn er zijn er altijd zaken die je gewoon maar beter kan schrappen. En misschien is het beschrijven van een ochtendroutine daar wel het allerbeste voorbeeld van.

Foto doorJulian Hochgesang verkregen via Unsplash.