Categorie: Plotontwikkeling

De perfecte plottwist: puzzelstukjes speuren

~ verhaalentaal ~ Plaats een reactie

‘En dan gebeurt er plotseling iets compleet anders! Dat had je niet gedacht, hè?’
Wat je misschien ook niet had gedacht, is dat je voor een goede plottwist ook eerst goed moet nadenken voor je hem schrijft. Deze week kijken we naar wat het voor de lezer leuk en mogelijk maakt om puzzelstukjes te speuren.

Puzzelstukjes van een plottwist moeten ademruimte hebben

De randvoorwaarden voor een puzzelstukje voor een plottwist beginnen bij de schrijver. Een puzzelstukje moet ademruimte krijgen. Dat betekent dat je het zodanig moet schrijven dat het op meerdere manieren geïnterpreteerd kan worden. Anders is het geen puzzelstukje, maar gewoon een bouwsteen voor je verhaal. Daarin komt de beslissing om een plottwist te schrijven met een andere belangrijke voorwaarde: je mag je verhaal niet willen dichttimmeren. Als je te graag wil dat je lezer een bepaalde hint op een bepaalde manier oppikt, of je personage op een bepaalde manier ziet, is je plottwist gedoemd om te mislukken. Bereid je dus voor om niet alleen puzzelstukjes te maken die passen, maar ook om een verhaal te schrijven waarbij de lezer en jij het niet per se op dezelfde manier lezen.

Puzzelstukjes van een plottwist moeten dubbelzinnig zijn

Interessante puzzelstukjes laten doorschemeren dat er iets meer aan de hand is dan in eerste instantie lijkt. Als het personage A zegt, bedoelt het dan ook A, of misschien ook B, of zelfs C? Houdt het iets achter voor het ene personage, en is het eerlijk tegen de ander?
Als er in het enge, verlaten huis iets plaatsvindt, is dat gebruik van alleen symboliek die de schrijver inzet voor een sfeeromschrijving, of een trucje van een personage om te waarborgen dat er niemand komt en die daar plannen kan smeden?

Zorg ervoor dat je het algemene plot duidelijk houdt, zodat je lezer niet tot oprechte verwarring aan toe op het verkeerde been wordt gezet. Maar zodra je aan een puzzelstukje gaat werken, zorg er dan voor dat je zoveel mogelijk schrijftechnieken inzet om ervoor te zorgen dat je lezer aan de slag gaat met het raadsel dat je hier doet om de lezer de code te laten kraken. Schrijf je een rode haring? Is je dialoog iets aan het verbergen of is die daadwerkelijk zo simpel als die lijkt? Is dit symbolisch of een sfeermaker? Dan heeft de lezer iets om constant waakzaam over te zijn.

Puzzelstukjes van een plottwist moeten overal te vinden zijn

Aan het begin van het boek, in het midden, of vlak voor de onthulling. In dialogen, de omgeving, symbolieken… puzzelstukjes moeten op ieder moment en op elke manier in je verhaal terug kúnnen komen. Maak het niet te voorspelbaar dat je alleen puzzelstukjes verstopt op een specifieke plaats, of ze op eenzelfde manier naar voren laat komen. Zet ze niet per se overal in het verhaal in: het verhaal zelf heeft voorrang op de plottwist. Maar zorg er wel voor dat het speuren naar een puzzelstukje achteraf gezien relatief meteen begint en werkelijk door het hele boek heen een gegeven is.

De puzzelstukjes van een plottwist moeten duidelijk lijken

In puzzelstukjes van een plottwist zit altijd een paradox: ze moeten verstopt zitten, maar wel te vinden zijn. Een goede plottwist is er eentje waar de puzzelstukjes duidelijk zijn te identificeren als zodanig, maar wat het echte raadsel moet zijn, is wat het puzzelstukje precies probeert te zeggen. Hier en daar mag een puzzelstukje echt verstopt zijn, maar over het algemeen moet je eerder uitgaan van het ontcijferen van het puzzelstukje, dan van het verstoppen van het puzzelstukje zelf. Speuren is pas leuk als je iets hebt om mee te speuren.

Dit artikel verscheen eerder op Schrijven Online.

Wil je hulp met het schrijven van een plottwist? Kijk eens in mijn webshop voor mijn redactiediensten.

Foto door Evgeni Tcherkasski, verkregen via Unsplash.

De perfecte plottwist: puzzelstukjes maken

~ verhaalentaal ~ Plaats een reactie

En dan gebeurt er plotseling iets compleet anders! Dat had je niet gedacht hè?’
Wat je misschien ook niet had gedacht, is dat er voor een goede plottwist ook eerst goed moet nadenken voor je hem schrijft. Deze week kijken we hoe je de puzzelstukjes van een plottwist maakt.

Een goede voorbereiding is het hele werk

Als je besluit dat eenplottwist in je verhaal past, moet je hard aan het werk. Je kan geen goede plottwist maken als je aantekeningen en uitwerkingen aan de tekentafel niet kloppen. Daar moet je dus ook beginnen. Tot op zekere hoogte kan je stellen dat je pas aan je boek mag beginnen zodra de plottwist net zo duidelijk is als de belangrijkste beats van je plot. Afhankelijk van de exacte uitwerking van de plottwist moet je aan verschillende dingen denken. Maar schrijf sowieso alle punten en details die een plottwist maken chronologisch uit. Als je veel details te verwerken hebt, kan je ook met exacte data werken. Zijn er details die van zichzelf niet aan een tijd gebonden zijn, zoals een tijd van een moord. Schrijf dan op wanneer dat enebelangrijke voorwerp voor het eerst werd opgemerkt.

Zo maak je van details puzzelstukjes voor een plottwist

Puzzelstukjes van een plottwist zijn vaak details. Per definitie vallen die niet zo op. Dat komt goed uit: dat maakt de onthulling van een plottwist sterker. Maar ze moeten niet onzichtbaar zijn, want dan valt er niets meer te puzzelen. Je kan van een detail een puzzelstukje maken. Een vuistregel daarvoor is: laat het detail een detail, maar maak de context eromheen opvallend.

Stel dat een teddybeer een rol gaat spelen in de plottwist. Laat de teddybeer dan subtiel in de scène voorkomen: een personage ziet hem op het bed liggen. Schrijf dan niet zozeer over Teddy, maar bijvoorbeeld over de kamer. Laat daar een sfeer hangen die de lezer niet vergeet. Of laat Teddy een keer achter op de kinderopvang, waarna de scène verdergaat met een dialoog over kinderlijke onschuld. Latere plottwist: Teddy is getuige geweest van iets gruwelijks… Dat staat dan later in groot contrast. En dan is de kans heel groot dat Teddy ineens terug in het geheugen komt. Als die eerdere sfeeromschrijving goed is gelukt, is Teddy ook bij de eerste keer lezen niet zo’n grote figurant in de scène als je zou denken.

De zichtbaarheid en plaats van puzzelstukjes van een plottwist

Je verspreidt puzzelstukjes van een plottwist door het hele verhaal. Het risico van een plottwist is dat je verschillende lezers hebt. Degene die je heel makkelijk kan foppen, maar ook degene die bij de eerste van de twintig hints alles al lijken te doorzien. Dat maakt dat je heel goed na moet denken wanneer je een puzzelstukje plaatst. Houd deze beide lezers in gedachten en bedenk vervolgens:

  • Als ik hier (nog steeds) geen puzzelstukje plaats, dan snapt de ‘slapende’ lezer straks helemaal niets meer van de onthulling.
  • Als ik hier al een/ dit puzzelstukje plaats, is de slimme lezer dan de rest van het verhaal al verveeld omdat die vanaf nu dan alles aan ziet komen?

Probeer daar vervolgens een middenweg in te vinden. Dat is niet altijd eenvoudig, maar je kan je opschrijfboekje gebruiken om verschillende scenario’s uit te testen om te zien hoe duidelijk sommige hints al dan niet naar voren komen.

Puzzelstukje of plot?

Een plottwist slaagt pas als de lezer uiteindelijk terug kan bladeren en de puzzelstukjes ziet waar die eerst nog verstopt leken. Maar dat betekent niet meteen dat je van het begin af aan met hints moet gaan strooien. Het is verstandig om snel mogelijk plotpuntente zaaien, maar die moeten vooral het verhaal dragen. Een goede plottwist zet het verhaal op zijn kop. Dat betekent verwarring en is de bedoeling. Maar zodra je omwille van die spectaculaire verwarring een onstabiel plot schrijft, gaat er iets mis. Controleer voor het toevoegen van een puzzelstukje of het verhaal als geheel nog wel te volgen is.

Dit artikel verscheen eerder op Schrijven Online.
Foto door Vardan Papikyan verkregen via Unsplash.

Heb je iemand nodig die je helpt je plottwist na te kijken? Kijk eens in mijn webshop.

De perfecte plottwist: aandachtspunten en valkuilen

~ verhaalentaal ~ Plaats een reactie

´En dan gebeurt er plotseling iets compleet anders! Dat had je niet gedacht hè?’ Wat je misschien ook niet had gedacht, is dat er voor een goede plottwist ook eerst goed moet nadenken voor je hem schrijft. Deze week kijken we naar de algemene aandachtspunten en valkuilen van een plottwist.

Een plottwist is geen schokmiddel

De allerbelangrijkste regel van een plottwist is dat een plottwist nooit werkt als je die gebruikt als middel om de lezer te laten schrikken: ‘Dat meen je niet!’. Een plottwist dient vooral als een extra laag in je verhaal of verhaalthema. Eentje die op een onverwacht moment zijn gezicht laat zien. Als de plottwist draait om dat ene schokmoment, is dat niet alleen toondoof, je berooft de lezer daarmee ook het plezier van (achteraf) speuren naar de puzzelstukjes die een plottwist vormen.

Kijk naar je plot en je verhaalthema

Een plottwist werkt of werkt niet, maar daarvoor moet je meer doen dan alleen kijken of de lezer het ziet aankomen. De plottwist moet ook passen bij je plot en je verhaalthema, idealiter met allebei. Kijk daarvoor goed naar je plot: waar gaat het verhaal over en waar gaat dat uiteindelijk naartoe? Wat is de moraal of de climax van het verhaal?

Kijk op eenzelfde manier naar je verhaalthema. Met een verhaalthema kan je over verschillende onderwerpen vertellen en daar diverse kanten van belichten. Doe daar je voordeel mee in je plottwist. Als je iets kan ‘omdraaien’, waarom dan niet een compleet andere kant op?
Denk aan een zorgzame moeder die haar kind nóóit iets aan zou doen. De andere kant van de medaille is dat ze in haar zorgzaamheid verstikkend controlerend wordt. Zo kan je het thema ‘zorgzaamheid’ in je boek verder verdiepen. De plottwist is zo een handig middel om een extreem (ander) uiterste op een passende manier in je plot en boek te verwerken.

Past de plottwist bij je personage?

Kijk ook naar je personage zoals je naar je verhaalthema kijkt. Goed uitgewerkte personages veranderen gedurende het verhaal, maar die groei is wel afgestemd op die persoonlijke heldenreis. Ook heeft je personage bepaalde karaktertrekken en normen en waarden. Die kan je niet omwille van de plottwist uit het raam gooien. Er zijn nu eenmaal dingen die je personage nooit zou willen of kunnen doen. Maak een personage dus niet zomaar de aanstichter van een plottwist. Een goed uitgewerkt personage heeft altijd voorrang op een plottwist.

Je kan ook het stokje overdragen aan een ander personage. Dat kan de puzzel van de plottwist spannender maken. Moest de lezer dát personage ook in de gaten houden? Jazeker! Pas wel op dat je geen personage in het verhaal schrijft omdat die aanstichter van een plottwist gaat zijn. Zorg ervoor dat ook dit personage een goed uitgewerkte personagebiografie heeft.

De puzzelstukjes van een plottwist zijn door het verhaal verspreid

Het is een stuk makkelijk om een plottwist aan te zien komen als je weet dat die altijd in specifieke scènes voorkomen. Op het spreekuur van de detective of op het moment dat de plaatselijke roddeltantes de koppen bij elkaar steken, bijvoorbeeld. Verspreid je puzzelstukjes voor de plottwist door het boek heen om ze minder te laten opvallen. En maak die momenten niet zo voorspelbaar als deze bovengenoemde voorbeelden. Anders gezegd: zorg dat er geen vaste ‘setting’ is voor het moment waarop een plottwist zich voordoet.

Dit artikel verscheen eerder op Schrijven Online.

Heb je hulp nodig bij het schrijven van je verhaal? Kijk eens in mijn webshop voor de mogelijkheden van mijn schrijfcoaching.

Foto door Nachristos on Unsplash.

Zo worden emotionele beslissingen spannende plottwists

~ verhaalentaal ~ Plaats een reactie

Mensen en personages verschillen soms niet eens zo veel van elkaar. Bijvoorbeeld als ze denken dat ze heel rationeel zijn en altijd de meest doordachte oplossingen nemen. Dat is misschien zo, tot het moment waarop er iets gebeurt waar de emotie de overhand krijgt. Je kan dit in je voordeel gebruiken om een plottwist in gang te zetten of om een subplot extra kleur te geven.

‘Dat zou mij nooit gebeuren…’

We zijn er allemaal wel eens schuldig aan geweest. Er overkomt iemand iets naars als gevolg van een onhandige zet of vreemde gedachtengang. Dat was óns nooit overkomen. “Je had kunnen weten dat ze niet verliefd op je was. Ze wilde verkering zodra ze hoorde van de status van je bankrekening…”
Om dan zelfs vervolgens voor een leuke verschijning te vallen die je niet veel later in de steek laat.
“Dat had je kunnen weten,” aldus je eerdere gesprekspartner. “Had je niet gehoord dat jouw lieveling door meerdere mensen zo genoemd wordt? Dat was míj nooit overkomen…”

Emotionele betrokkenheid als boosdoener

In zekere zin heb je gelijk als je van een afstandje denkt dat bepaalde ‘domme dingen’ jou niet zouden overkomen. Zeker niet als je van jezelf al wat meer rationeel bent ingesteld. Maar de mens is nog altijd een emotioneel en sociaal wezen. Zodra je ergens dichter of emotioneel bij betrokken raakt, is het makkelijker om te bedenken dat alleen anderen iets naars overkomt. Want ‘dit voélt zo goed’. Of: we hebben het hier over iemand die tijd in mij geïnvesteerd heeft. En dan leer je elkaar kennen. En mensen die je kent, bedonder je niet. Zo kan emotionele betrokkenheid een boosdoener worden.
Anders gezegd, in iets meer ‘creatieve schrijverstaal’: zodra je empathie voor de situatie weet op te roepen is het voor zowel lezer als personage moeilijker om objectief naar een verhaallijn te kijken. Die zijn nu persoonlijk betrokken bij het verhaal. Dat kan je in je voordeel gebruiken.

Emotioneel betrokken personages

Je kan je verhaal spannender of diepgaander maken als je personages op een soortgelijke manier emotioneel betrokken maakt bij wat hen overkomt. Zeker als jij als schrijver je personage goed kent, is het een goede methode om zowel de spanningsboog als het plot nog meer te verrijken. De belangrijkste dingen om daarvoor te weten, zijn de zaken waar je personage het meest om geeft. Denk aan dingen als:

  • Een wens die in vervulling kan gaan
  • Het welzijn van geliefden
  • Een project waar je personage nauw bij betrokken is
  • Een angst die uit kan komen

Een belangrijk punt hierbij is dat je personage het gevoel moet hebben dat het daar een zekere grip op kan hebben, of de uitkomst daarvan kan sturen. Dat zijn dan dingen als:

  • Als ik hard genoeg train, kan ik sportkampioen worden
  • Ik kan mijn kinderen gelukkig maken door een leuk verjaardagsfeestje voor ze te organiseren
  • Als ik genoeg flyers uitdeel, dan wordt dit project bekend bij het grote publiek
  • Als ik maar hard genoeg werk, ziet niemand dat ik me een mislukkeling voel

Je kan een nieuw subplot in het leven roepen door je personage precies daar te raken waar het pijn doet. Waar het ene personage volledig rustig blijft als het deze maand rood staat, is dat voor het andere reden om alle objectiviteit te verliezen. Kijk dus eerst goed in de personagebiografie wat dat pijnpunt precies is. Als een heel subplot erop moet leunen, kies dan voor het element dat er het meest uitspringt.

Personage in paniek!

Je zet als schrijver iets in gang wat je personage absoluut niet wil. Het hoeft niet per se de grootste angst te zijn, maar het moet wel iets zijn waar je personage absoluut van af wil. En wel nu meteen. Die behoefte aan onmiddellijke actie zet je personage aan tot soms ronduit domme dingen. Wordt mijn kind gepest? Dan ga ik naar de moeder van de pestkop om te zeggen dat haar rotkind in de stront kan zakken. Dat is natuurlijk niet de manier om iets op te lossen, maar als de emotie het overneemt, zijn we niet altijd zo slim meer…

Zo is het relatief makkelijk om van kwaad tot erger te gaan, als dat nodig is voor het plot. Waak er wel voor dat je het niet groter maakt dan het hoeft te zijn. Deze eerdergenoemde moeder zo laten doordraaien dat ze doodsbedreigingen overweegt is geen goed plan. Houd het verschil tussen wat je personage en je plot willen of zouden willen goed in de gaten.

Als je op deze manier je personage gaat pesten, kijk dan eens goed wat die eerste, soms banale reacties zijn. Schrijf ze desnoods op in je opschrijfboekje. Hier kan je leren, of als opfrisser weer zien wat de leermomenten, grootste angsten en de mogelijke groeiprocessen van je personage zijn. Met andere woorden: hier kan je een conflict in gang zetten dat bij je personage past. En omdat het een subplot betreft, kan je zo de laatste loodjes van een levensles nog even belichten. Denk bijvoorbeeld aan het derde obstakel. Of licht in het eerste obstakel al een tipje van de sluier op wat jouw personage later in het verhaal laat panikeren.

Wie staat erbij en kijkt ernaar?

In een staat van paniek en gedachten van: alles behalve dat! Zal je personage alles en iedereen om hulp gaan vragen. Misschien zelfs wel de ergste vijand. Zo kan je dit subplot ook gebruiken om vriendschappen te verstevigen, vijandschappen (verder) aan te wakkeren. Ook kan je dit moment gebruiken om überhaupt de stand van zaken van een relatie op te maken. Wat kunnen of willen omstanders doen in tijden van paniek bij dit personage. Je leert in tijden van nood wie je vrienden zijn. Zijn er gedurende je verhaal al wat dingen gebeurd waar de lezer en of je personage niet helemaal de vinger op kan leggen? Dan kan dit subplot helpen om dingen duidelijk te maken. Als jij als medestander iets makkelijk op kan lossen vanwege een bepaalde emotionele afstand, maar dat niet doet…

Heb je hulp nodig bij het schrijven van je verhaal? Kijk eens in mijn webshop voor de mogelijkheden van mijn schrijfcoaching.

Schrijf een onverwacht bonusplot met de onbetrokken held

~ verhaalentaal ~ Plaats een reactie

De meeste helden in een verhaal zijn heldhaftig en behulpzaam omdat ze dapper zijn en een goed hart hebben. Of het nu gaat om helpen met huiswerk of iemand uit een brandend gebouw redden, de held doet dat gewoon. Want het gaat nu eenmaal om diens kind, beste vriend, of het hoort bij het werk als brandweerkracht. Dat maakt het des te interessanter om eens te kijken naar wat een held doet als er niet direct eigenbelangen of geliefden bij betrokken zijn.

Wat zet aan tot een heldendaad?

In fictie is een heldendaad – hoe groot of klein ook- een vereiste voor een hoofdpersonage. Tegelijkertijd zal deze held daar enigszins aarzelend tegenover staan. Want iets heldhaftigs doen betekent ook de comfortzone verlaten. En hoe zelfverzekerd of sterk je ook bent, dat doe je liever niet dan wel. Dus dan is het fijn om te weten waar je het voor doet. Voor volk en vaderland, om een persoonlijk moraal hoog te houden, uit liefde voor een ander… Op die manier kan je stellen dat je held nooit volledig onzelfzuchtig is. Niet meteen super egoïstisch, maar om nou iets te doen zonder dat je er zelf op wat voor manier dan ook niets voor terugkrijgt, al is het maar een goed gevoel… Niemand is zo’n schijnheilige engel.
Het is ontzettend belangrijk om te weten waarom je held heldendaden verricht. Het laat de lezer duidelijk of tussen de regels door merken wat maakt wie de held is. Doet die zomaar wat, dan vliegt je plot alle kanten op, of krijgt je held de diepgang van een petrischaaltje; er is dan zo goed als geen personagebiografie.

‘Ik doe het voor iets of iemand’

Helden gaan vaak de uitdaging aan als iemand – of iets- bij wie of wat ze betrokken zijn er beter of slechter van kan worden. Romeo springt in de bres voor Julia en de gemene baas van een groot bedrijf blaft iedereen af zodat de jaarwinst maar omhoog kan gaan. Dat is niet traditioneel heldhalftig te noemen. Maar bleef Baas in zijn comfortzone en bij zijn bekende klant, dan had hij deze grote kans niet gekregen. In de narratieve zin is deze afblaffer dus wel een held. Geef ze een reden of een belofte waarbij ze denken dat zij er zelf beter van worden en helden zijn bereid om in actie te komen. Maar daarvoor moeten helden dus wel betrokken zijn. Je hebt een interessante held en ook een interessant subplot als je held slechts via via van de heldendaad of de situatie zal profiteren.

Casus: de fietshandelaar

Cas gaat voor het goede doel een fietstocht maken, omdat een familielid eerder aan kanker is gestorven. Vrienden en familie hebben al wat geld beloofd, maar nu gaat Cas ook het dorp in om nog meer sponsoren te werven. De plaatselijke fietshandelaar, Fred belooft een relatief aardig bedrag als Cas een shirtje wil aantrekken van de fietsenzaak tijdens de fietstocht. Hij heeft nooit een geliefde verloren aan kanker en kent Cas niet persoonlijk. Sterker nog: stiekem is dit een laatste poging van Fred om zijn zaak te redden. Verlies aan het eind van de maand is eerder regel dan uitzondering en Fred is ten einde raad. Misschien dat deze reclame hem nog kan redden.

Als je er dan voor kiest om de fietstocht van Cas het hoofdplot te maken, maar Fred meer dan een figurant te maken, dan heb je er een heel interessant subplot. Fred zal ervoor gaan werken om ervoor te zorgen dat Cas – of zijn shirtje- goed gezien wordt. Maar nu weet de lezer dat hij dat niet om de klassieke onzelfzuchtige reden doet die bij de typische held hoort. Dus als Fred dan in het verhaal duidelijk meer is dan alleen een ‘zelfzuchtige’ sponsor. Maar wat is hij dan wel, als hij een grotere rol heeft in het verhaal? Is er misschien nog een andere reden dan het voordehand liggende ‘ik wil mijn zaak niet kwijtraken’ dat Fred bang en wanhopig is? Is het verliezen van controle voor hem misschien wel enger dan het vooruitzicht zijn winkel op te moeten geven? En wat als Cas met datzelfde probleem heeft, maar dan in een andere vorm? Hij was altijd al het oogappeltje van de familie, en dus houdt hij zichzelf lief en hardwerkend voor, zodat hij die status en controle kan behouden.

Lekker duister. Zo extreem hoeft het niet te worden, maar zo heb je wel twee verhaallijnen waarbij je lezer iets uit te pluizen heeft. Bovendien hebt je ook een verhaalthema dat door verschillende verhaallijnen vormt krijgt, maar er niet zo dik bovenop ligt. Ook al houd je het onschuldig, je hebt sowieso meer om over te lezen: hier is Fred die iets op moet lossen of ergens mee worstelt. Dat zorgt sowieso voor meer invulling van het plot dan wanneer Cas een heftige fietstocht meemaakt, waar de focus alleen maar ligt op het halen van die bergtop. Als Fred de onverwachte gast is op een feestje, maar dat de toon van dat feestje wel bepaalt of meer de gasten op zijn minst geeft om over te praten, is dat feestje moeilijker te vergeten. Jouw verhaal kan dat feestje zijn met een held die ‘op het afstandje’ of zonder persoonlijk betrokken te zijn bij de held aan het verhaal meedoet.

Ook al zie je ‘een Fred’ niet zozeer een rol krijgen in je verhaal, dan kan het wel een goede oefening zijn om hem te laten solliciteren voor een (helden)rol in je verhaal. Waarom wil je zo graag aan dit verhaal meedoen als je er niet veel te zoeken hebt? Dat kan een fijne manier zijn om je verhaal verder te ontdekken. Wat wil je met dit verhaal eigenlijk zeggen? Wat is belangrijk(er): het moraal, de helden, de setting? Wat zijn misschien wat ongewone manieren om er een unieke kleur en toon aan te geven?

Kortom: zoek af en toe eens in een onverwachte hoek en je zal zien dat daar soms een schat aan bruikbaar materiaal te vinden is.

Heb je hulp nodig bij het schrijven van je verhaal? Kijk eens in mijn webshop voor de mogelijkheden van mijn schrijfcoaching.

Foto door Florian Kurrasch verkregen via Unsplash.

Wanneer voeg je geen subplots meer toe aan je boek?

~ verhaalentaal ~ Plaats een reactie

Het hoofdplot van een verhaal is de verhaallijn waar mensen het over hebben als je ze boek samenvatten. Maar om het extra aan te kleden heb je subplots nodig: korte verhalen in het grote verhaal. Maar net als het hoofdplot van het verhaal moet een subplot een begin, midden en een eind hebben. Hoe klein een verhaallijn ook is, het stoort als die niet fatsoenlijk wordt afgerond. Daarom is er ook een moment waarop je moet stoppen met een subplot introduceren.

Eisen van aansluitende plotlijnen in een verhaal

Het hoofdplot bepaalt de grote lijnen van een verhaal. Een subplot mag daar niet te veel van afwijken, ander wordt je verhaal een rommeltje. Schrijf je in je hoofdplot over een maffiabende, dan valt een subplot over een vredig kinderdagverblijf wel erg uit de toon. Zorg er met andere woorden voor dat je in een boek grofweg dezelfde verhaalthema uitschrijft. Het fijne van verhaalthema’s is dat je de heel breed in kan zetten. Geluk zoeken kan bijvoorbeeld in de vorm van een gelukkig gezin willen stichten, maar ook in rijkdom. Zorg er wel voor dat die interpretaties van de thema’s als zodanig herkenbaar blijven voor de lezer. Wordt niet te abstract.

Wat is het doel van je verhaalthema en subplot?

Als je een schets maakt van je verhaal, wil je waarschijnlijk tot op zekere hoogte de verhaalthema’s met of voor je lezer te gaan uitpluizen. Dat roept dus vragen op als bijvoorbeeld: wat gebeurt er via materieel bezit in een gezinsleven je geluk probeert te zoeken? Aan jou de keuze. Maar die keuzes zijn niet binnen twee hoofdstukken uitgewerkt. Je zal moeten laten zien wat die verschillende keuzes of meningen zijn en hoe wat de personages die een deel van het (sub)plot dragen tot die keuzes komen.
Denk dan aan:
– Iemand die is opgevoed met het idee dat status het allerbelangrijkste is in het leven, zal eerder geluk zoeken in rijkdom dan in een ‘saai, onopvallend’ gezinsleven. In de personagebiografie zal je kunnen lezen of aanvullen dat dit personage tijdens de middelbareschooltijd altijd bij het coolste clubje hoorde. Of daarbij wilde horen, maar dat nooit lukte. Daarom probeert hij nu te overcompenseren door door status de onzekerheid die daar nog steeds achter schuilt, te verbergen.
Dan wordt het geluk najagen: gelukkig zijn (met of zonder status), maar zonder een masker te hoeven dragen.
– Iemand die juist heeft geleerd dat je als man aan het hoofd van het gezin moet staan, zal juist graag trouwen en een gezin willen stichten, waar hij voor kan zorgen. Hij moet bij een ontslag misschien leren dat (tijdelijk) werkloos zijn niet meteen een aantasting is op zijn hele man-zijn.

Heldenreis binnen het subthema

Als je op deze manier verschillende personages hebt die op een bepaalde manier allemaal een andere kant van dezelfde medaille uitwerkt, krijgt je per personage een aparte – hetzij kleinere- heldenreis. Dat betekent dus onder andere een comfortzone verlaten, meerdere obstakels overwinnen en ook een crisis beleven. Niet alle stappen van de drie-aktenstuctuur zullen even zichtbaar zijn in de uitwerking van je boek. Toch kan het helpen om die in je opschrijfboekje grotendeels uit te schrijven. Zo krijg je een beter overzicht van de belangrijkste punten van dit kleinere plot en de reis die dit subperspersonage af moet leggen.

Web van verhaallijnen

Ieder personage heeft een eigen moment waarin die in het verhaal wordt geïntroduceerd. Ook verschilt het hoe ‘ver’ de personages zijn met het leren van een bepaalde levensles. Wat ze moeten leren verschilt ook iedere keer. De afzonderlijke verhaallijnen en ontwikkelingen van je personages kunnen dus nooit helemaal parallel lopen. Maar ze kunnen elkaar wel kruisen. Als het thema overleven is en de personages samen gaan survivallen en verdwalen, zullen ze elk hun vaardigheden moeten laten zien en gebruiken. Op deze manier kan je de verhaallijnen van de personages vrij letterlijk uittekenen. Het kan ook helpen om deze lijnen uit later in gelijkmatige strookjes uit te knippen Trek een lijn en schrijf daarboven in volgorde wat er voor belangrijke punten gebeuren. Als je de strookjes van ieder personage dan naast elkaar legt kan je handig zien hoe ‘snel’ of wanneer er iets belangrijks in het (persoonlijke) verhaal gebeurt. Je krijgt daarmee een web van verhaallijnen.

Het overzicht houden bij subplots

Of je het web van verhaallijnen daadwerkelijk knutselt, tekent of gewoon bedenkt, zolang als je nog een overzicht kan houden van losse verhaallijnen of thema’s die een goede overlap hebben, zit je goed. Zodra verschillende verhaallijnen weer van elkaar gaan ‘af bewegen’, is dat een teken dat je te veel subplots hebt geïntroduceerd. Op het moment dat je grofweg in de tweede helft van de tweede akte zit, zal je merken dat je web vol gaat raken. Dan wel omdat je al veel andere subplots geïntroduceerd hebt, dan wel omdat er nu alle aandacht moet naar de spannende onthulling van de hoofdlijn van je verhaal. Voeg dus geen subplots meer toe als alle aandacht nu langzaam maar zeker naar de crisis of climax en de afronding gaat. Dan raakt de lezer het overzicht kwijt.

Zaaien en oogsten met subplots

Subplots zijn een handige manier om de ontwikkeling van verhaalthema zichtbaar, maar niet op de voorgrond zichtbaar te maken. En als iets zich ontwikkelt, is dat een proces van zaaien en oogsten. Wil je dat goed doen, dan moet je het eerst een stevige basis geven. Hoewel je dat – als je goed kan schrijven- ook snel kan doen, moet je een lezer ook de ademruimte geven om thema en verhaallijn op een natuurlijke manier in elkaar te laten overgaan. Als je merkt dat je met een subplot wel kan zaaien en oogsten, maar dat eerder als een soort laatste gedachte in het verhaal verwerkt, dan hoort dit subplot (hier) niet meer in je verhaal thuis.

Onthoud dat subplots altijd een onderdeel van het verhaal moeten zijn dat daar ook echt een plaats in heeft. Als het er alleen maar is om in neonletters een moraal te verkondigen, kan je het beter uit je verhaal verwijderen.

Heb je hulp nodig bij het schrijven van je verhaal? Kijk eens in mijn webshop voor de mogelijkheden van mijn schrijfcoaching.

Foto door Gabriele Tirelli verkregen via Unsplash.

Deze actie-held maakt ieder genre interessanter

~ verhaalentaal ~ Plaats een reactie

Je hebt actiehelden die de wereld redden door tegen aliens te vechten terwijl de kogels in het rond vliegen. En dan is er de actieheld die niet veel meer doet dan zelf gebreide kleren verkopen op het internet. Het is de held die het heft in eigen handen neemt. Schrijf je over deze held, dan heeft je verhaal gegarandeerd de actie die het nodig heeft. Hoe spectaculair -of niet- die ook moet zijn.

Wat is goede actie in een boek?

Actie moet in ieder boek voorkomen, niet alleen in het actiegenre. Niet alleen personages bewapend met pistolen en enge bedreigingen zorgen voor actie. Sterker nog, zelfs personages die zo braaf lijken als maar kan – meisjes met vlechten en roze strikjes, kuise huismoeders…- kunnen voor actie zorgen. Actie in een boek betekent lang niet altijd dat de lezer vol spanning of bibberend de pagina’s omslaat. In de breedste zin van het woord hoeft actie alleen maar te betekenen dat het plot niet stilstaat. Er moet sprake zijn van actie-reactie. Een personage mag natuurlijk wel even om zich heen kijken ten behoeve van de sfeeromschrijving. Maar als het plot daarna weer verder gaat, is het belangrijk dat dat ergens naartoe gaat.

Wat is een goede held in een boek?

Een goede held is meestal een personage waarmee de lezer zich kan identificeren. Maar dat hoeft niet zo te zijn: soms is de held geen goedzak. Voor ieder personage moet de lezer empathie kunnen voelen. In dit geval betekent dat niet dat je de held ook daadwerkelijk een bewonderenswaardig iemand vindt. Je moet alleen snappen waarom de held doet wat die doet.
Of die nu goed of slecht is, of dicht bij de lezer staat of niet, spion of kleuterjuf is, iedere held moet wel ervoor zorgen dat het plot in gang kan blijven en dat er dus de nodige actie in het verhaal blijft zoals hierboven beschreven. Een goede held is dus altijd een actie-held.

Een goede actie-held

Een goede actie-held – als personage- is vrijwel hetzelfde als een levend persoon die niet bij de pakken neer gaat zitten. Zowel een levend mens als een personage weten niet precies wat de toekomst hen brengt. Maar ze komen allebei in actie op het moment dat er iets niet loopt zoals het moet lopen. Als ze niet tevreden zijn met de gang van zaken, zullen ze kijken wat nog te veranderen valt om alsnog de ‘verteller van diens eigen verhaal te zijn. Of, zo je wil, ze kijken allebei waar nog op gereageerd kan worden, in termen van actie-reactie.

Een goede actie-held in de praktijk

In onderstaande tabel staan enkele voorbeelden van het verschil tussen een actie-held en een passieve held die dus alles maar laat gebeuren en maar ziet hoe het verhaal al dan niet verder loopt.

Situatieeen passieve held…een actie-held…
Held wordt afgewezen voor een droomstudiekwijnt weg van verdriet en gaat ‘dan maar’ achter de supermarktkassa werkengaat zich heroriënteren, of laat zich bij-of omscholen
Held staat in de file onderweg naar een noodgevalvloekt de hele auto bij elkaar slaat net zo lang op het stuur tot de file oplostbelt op zoveel mogelijk mensen of instanties op om van de vertraging te informeren, of het stokje waar mogelijk over te geven
In het land van Held breekt oorlog uitgaat de schuilkelder in en wacht bang af. Kijkt of vluchten mogelijk is, of probeert mensen om te kopen voor eten of broodnodige spullen
Held kan niet meer aan de goede ingrediënten komen voor het diner dat die geeft en waar de hele vriendengroep maanden naar heeft uitgekekengaat koken met een recept dat bij voorbaat gedoemd is te mislukken en duimt daarbij dat de vriendengroep niet al te kritisch is over het etenwisselt van menu, of belt iedereen op om de datum te verzetten.

Zie je dat de houding van de passieve held er vroeg of laat voor zorgt dat het plot ofwel saai wordt of niets meer voorstelt? Het is altijd maar duimen op een goede afloop. Deze held staat langs de zijlijn naar diens eigen verhaal te lijken. Als je held altijd een reden heeft om in actie te blijven en willen gaan, blijft je verhaal dynamisch.
De actie-held doet ook niet altijd dingen die moreel helemaal juist zijn. Of soms haalt de gedane actie alsnog niet veel nuttigs uit. Maar dat is niet belangrijk: het gaat om het proberen.

Het karakter van een actie-held onthuld

Een actieheld heeft nog een voordeel ten opzichte van de passieve held. Je leert een actie-held ook echt kennen als die dingen probeert die soms lukken, en soms ook niet. Een continu passieve held kan je aan het eind van het verhaal niet veel meer eigenschappen toekennen als afwachtend of – misschien wel- laf. Een actie-held kan van alles zijn: dapper, overmoedig, zorgzaam, gewiekst, vindingrijk, (on)betrouwbaar… Je leert steeds meer over de held, omdat er altijd wel iets nieuws gebeurt waar de held voor in de actie gaat.

Bovendien leer je vaak ook de zwaktes van een held kennen als die maar in actie over blijft gaan. Het kan lijken alsof de actie-held geen zwaktes heeft, door altijd de uitdaging aan te gaan. Maar vaak is dat de reden dat de held zich alsnog in de nesten werkt, of zijn minder sterke punten tegenkomt. En wel op zo’n manier die niet mogelijk zou zijn als die zich (wat meer) koest zou houden.
Een zorgzame ouder helpt het kind meteen en altijd met huiswerk, zodra het maar zegt: ‘ik snap het niet’. Dat lijkt behulpzaam, maar zo leert het kind bijvoorbeeld niet om een eigen leerproces aan te gaan door zelf dingen uit te zoeken. Later wordt Junior afhankelijk van de ouder. Zodanig dat die zich in de crisis wel even achter de oren moet krabben om te bepalen wat de grens is tussen behulpzaamheid en bemoeizuchtigheid. Yes, weer een nieuw element in het plot!
Kijk op deze manier naar het principe van actie en een ‘saaie held’ is verleden tijd.

Heb je hulp nodig bij het schrijven van je verhaal? Kijk eens in mijn webshop voor de mogelijkheden van mijn schrijfcoaching.

Foto door Dasha Yukhymyuk via Unsplash

Spoilers in je voordeel gebruiken tijdens het schrijven

~ verhaalentaal ~ Plaats een reactie

Pas op, spoilers! Vingers in de oren als je nog niet zover in het verhaal bent… Alleen al het benoemen van het woord ´spoiler´ kan zowel lezer als schrijver de kriebels geven. Maar als je het ´verpestende´ effect van een spoiler in je voordeel gebruikt als je verhaal nog in de startblokken staat, kan het een manier zijn om je verhaal juist extra stevig in de steigers te zetten.

Als de lezer de afloop al kent

In deze blogpost weet je lezer toevallig van begin af aan hoe de vork in de steel zit. Die heeft toevallig bij het oppakken van het boek de pagina openslagen bij de bladzijde van de grote onthulling. Volgens de aanname dat je het verloop of het einde van een verhaal niet mag verklappen, is dat het ergste wat er kan gebeuren. Want:

  • Eventuele plottwists worden ‘opgelost’ voordat de lezer kan ‘puzzelen’
  • Het is niet spannend meer
  • Je ziet alles al aankomen

Deze punten zijn allemaal zowel waar als niet helemaal waar. Op de oppervlakte klopt dat om vanzelfsprekende redenen. Maar de bewering wordt een stuk minder waar als je advocaat van de duivel gaat spelen. Doe je dat op het moment dat je de grote lijnen nog aan het uitzetten bent, dan ben je vrijwel verzekerd van een goed verhaal. Daarvoor stel je jezelf vragen over de basis van een goed verhaal.

De basis van goede spanning in een verhaal

Stel jezelf de volgende vragen en je komt erachter wat ieder spanningsboog in de basis heeft en waarom.

  • Wat geeft het plezier van een plottwist? De goede oplossing vinden of de speurtocht naar de puzzelstukjes en vragen als:
    – vind ik die puzzelstukjes?
    – kan ik de juiste puzzelstukjes bij elkaar zoeken?
    – zijn de puzzelstukjes origineel of passend bij het verhaal?
  • Waarom is een scène spannend? Omdat je wil weten óf iemand kan ontsnappen, of omdat de manier waarop dat gebeurt zenuwslopend is?
  • Begin je aan een boek omdat je wil weten wie het gedaan heeft, of omdat je zin hebt in een verhaal vol bedrog en intriges die zich langzaam maar zeker ontvouwen?

Waarschijnlijk zie je wel dat zolang je de aanloop naar een onthulling niet uniek, spannend of interessant maakt, je ook geen onthulling hebt die spectaculair, belonend of passend aanvoelt. Leuk als je in je originaliteit de door aliens ontvoerde caféhouder de oude dame heeft vermoord met een op Pluto gemaakt lasergeweer dat de politie niet kan ontcijferen. Maar als die verhaallijn inhoudelijk maar weinig spanning of inhoud heeft, kan je alsnog beter de hondstrouwe James de boosdoener maken. Zeker als blijkt dat hij naast een butler ook ’s werelds meest gehaaide crimineel blijkt te zijn.

Een stevige basis voor spanning in jouw verhaal

Nu je weet hoe een algemeen verhaal aan een stevige basis komt, kan je dat naar je eigen verhaal gaan vertalen. Voor een goed voorbeeld blijft James in deze uitleg de boosdoener. Je lezer weet dus al voordat die het boek ooit heeft aangeraakt dat James de grote schurk is. Wat kan je dan doen om James en het verhaal als geheel nog aanlokkelijk te maken en te houden?

  1. Maak James uniek: misschien schrijf je inderdaad het honderdste of duizendste verhaal waarin de butler het gedaan heeft. Maar een trope blijft een trope: een bouwsteentje voor een verhaal, niet het verhaal zelf. Doe daar je voordeel mee.

2 Kijk vervolgens naar hoe James zo anders is dan anders en hoe je dat in globale lijnen invulling aan het plot kan geven. Vermoordt James I met een pistool en uit wraak? James II doodt uit hebzucht en met een knuppel. En James III is zo gewiekst dat hij weet te doden met een simpel potlood, en doet dat uit machtslust.

3 Deze butlers moorden dus op verschillende manieren en vanuit verschillende motieven. Daar krijg je als vanzelf andere verhaalthema’s van. James I zal naar de buitenwereld vooral willen verhullen dat hij een reden heeft om wraak te nemen. Dat zorgt voor een alibi. Het verhaal van James III zal tussen de regels door moeten laten doorschemeren dat hij zich lange tijd onbelangrijk en een niemand op de wereld heeft gevoeld. Nu vindt hij dat het tij mag keren.
Combineer dit verhaalthema met de bevindingen uit punt 2.

De schets voor je verhaal maken

Als je bovenstaande drie stappen hebt doorlopen, heb je een basis voor een verhaal dat nooit honderd procent te voorspellen is. Zelfs niet als je schrijft over James MCXXVIII. Met deze basis kan je subplots gaan bedenken, nieuwe personages verzinnen, de de details van de moord gaan plannen en de setting gaan bepalen. Als je maar genoeg verfrissende (nieuwe) elementen aan je verhaal toevoegt, kan het zelfs zijn dat James, ook al is hij de butler die het ‘altijd gedaan’ heeft als verdachte niet meer opvalt. Het cliché of de trope kan dan zelfs in incognito raken. Want zou jij het bekende ‘de butler heeft het gedaan’ nog herkennen – of misschien liever gezegd cliché vinden- in het verhaal dat zich afspeelt in het Venezuela van het jaar 2411? En niet in een landhuis, maar in een doodgewoon huis waar de robotbutler het huis schoonmaakt en de vrouw des huizes deze metalen James op de kast heeft gejaagd door hem niet op tijd van de nodige updates te voorzien? Nu is de arme stakker het lachertje van de robotstraat met zijn laatste update uit het jaar 2407…

Een voorspelbare spoiler?

Uiteindelijk wordt een spoiler storend vanwege, maar vooral ook áls het verloop datgene is die hem voorspelbaar maakt. Zolang je ervoor zorgt dat een lezer altijd een pageturner in de handen heeft en dus een wat, wie of waarom te ontrafelen heeft, is het niet zo erg dat de afloop al bekend is. Als je het belang van een verloop in je schrijfproces vooropstelt en in de gaten blijft houden, is de kans heel klein dat je lezers het verhaal niet spannend vinden. Zelfs niet als ze al menen(!) te weten hoe het afloopt.

Heb je hulp nodig bij het schrijven van je verhaal? Kijk eens in mijn webshop voor de mogelijkheden van mijn schrijfcoaching.

Afbeelding van Alexa via Pixabay.

Schrijfoefening: test de stabiliteit van je plot

~ verhaalentaal ~ Plaats een reactie

Een verhaal blijft spannend als er altijd iets op het spel staat. Dat kan iets heftigs zijn, zoals het leven van je held. Maar ook iets relatief kleins, zoals iets waar je personage zich op verheugt wat misschien niet doorgaat. Zo is je plot het liefst altijd met allerlei belangen gevuld. Maar de kans bestaat dat je omwille van een spanningsboog te veel van dit soort spannende dingen in je verhaal verwerkt. In deze schrijfoefening gaan we kijken of een bijzondere gebeurtenis inderdaad een plot kan dragen zoals je hoopt, of dat het eigenlijk gewoon onnodig gebruik van papier is.

Hoe kan een spanningsboog het plot vertragen?

Als je personage iets moet leren of de wereld waarin die leeft op zijn kop komt te staan, levert dat spanning op. Het is het bescheiden begin van een pageturnereffect. Ook kunnen het zaadjes zijn om een latere plottwist mee te maken. Een héél goede schrijver – iemand die wereldwijde gerenommeerde prijzen wint- doet dat relatief makkelijk op een manier waarbij al deze factoren min of meer hand in hand gaan. Ben je echter een beginnend of gemiddeld getalenteerde schrijver, dan is de kans groot dat je in je enthousiasme allerlei subplots of conflicten gaat bedenken die misschien wel aansluiten bij het thema en de heldenreis van je personage, maar het plot vertragen. Om dat te voorkomen kijk je nog eens goed naar de beats in je plot.

De functie van beats in een plot

Beats zijn de afzonderlijke punten in de drieaktenstructuur: de momenten die je kan gebruiken om te controleren waar je plot of je verhaal nu voornamelijk de focus op moet leggen. Moet er nu een conflict komen, of juist een moment van relatieve rust? Hoewel er vaak meer scènes zijn dan beats, is het voor nu wel handig om ze als losse scènes te behandelen. Een goede scène kan een miniverhaal op zichzelf zijn. Zo kan je voor deze oefening een beat ook zien om erachter te komen wanneer een spannend element eerder kwaad dan goed doet. Een aantal voorbeelden:

* In het eerste obstakel komt je personage erachter wat het kan en wat nog niet
* In de crisis moet de held erkennen dat zijn manier van handelen niet ideaal is geweest

Uiteraard kan je deze algemene benoemingen vertalen naar je unieke verhaal door er invulling aan te geven:
* In het eerste obstakel komt de arrogante bolleboos uit VWO 6 erachter dat het op de universiteit aanpoten is en dat hij niet zo alwetend is als hij eerst dacht.
* Bolleboos ontdekt in de crisis dat hij kennis als competitie heeft beschouwd en daarmee vijanden heeft gemaakt die met een betere of andere aanpak vrienden hadden kunnen zijn. Nu heeft Bolleboos helemaal geen vrienden.

Wat moet een beat vertellen?

Als het de bedoeling is dat Bolleboos tijdens het eerste obstakel achter zijn beperkingen komt, kan je dat gegeven verder aankleden door een klasgenoot – nog van de middelbare school of een medestudent van de universiteit- soortgelijke karaktertrekken of overtuigingen te geven. Dat kan diepgang geven en een zaadje zijn voor een later subplot. Je gaat echter de mist in als je omwille van die latere plotelementen of invulling van de spanningsboog de aandacht ook, zo niet voornamelijk vestigt op dingen als:
* Ik wil met Klasgenoot laten zien hoe arrogantie zich ook op een andere manier kan uiten, als aanvulling van die van Bolleboos.
* Bolleboos probeert in het eerste obstakel Klasgenoot af te troeven. Hij moet in plaats daarvan voornamelijk bang zijn voor zijn eigen ‘onkunde’.

Afdwalen in een spanningsboog voorkomen

Dit kan je doen om te voorkomen dat je te ver afdwaalt van datgene wat de aandacht hoort te krijgen.
* Controleer of je niet een ander verhaal schrijft dan je denkt.
* Schrijf al je plotlijnen op en rangschik ze naar relevantie. Je hoofdplot moet in zekere mate altijd in je verhaal zichtbaar zijn als de spreekwoordelijke rode draad.
* Ga na of je subplot niet ‘onzichtbaar diepgaand’ is.

Een onzichtbaar diepgaand subplot

Je verhaal als geheel en daarmee ook je subplots hebben een thema. Een van de manieren om die wat meer kleur en vorm te geven is door symboliek te gebruiken. Dan kan het gebeuren dat je symboliek in een poging tot meer diepgang een duidelijke verwijzing verliest.
Stel dat je schrijft over een slechterik die je als de spreekwoordelijke bloedzuiger weg wil zetten. Dan kan je hem fan maken van de legende van Dracula. Maar dat ligt er wel erg dik bovenop. Dus ga je verder denken. Dracula woont in Transsylvanië, in Roemenië. Dus wordt de slechterik een Roemeen die met zijn connecties in de onderwereld onschuldige burgers van hun geld berooft. O ja, en hij heeft natuurlijk als dekmantel een eigen slagerij, om bloed en slachting nog te symboliseren. Goed opgelost, toch? Wel in een verhaal dat al gaat over de onderwereld, of in een horrorverhaal waar alles en iedereen afgeslacht wordt. Niet als die eerdere bloedzuiger de vervelende oom is die elk kerstdiner zit te pochen over zijn succesvolle bedrijf waar hij schathemeltjerijk van is geworden, maar wel door zijn werknemers uit te buiten. Dan kan Oom toch beter fan zijn van Bram Stoker…
Dit voorbeeld is extreem, maar het laat wel zien dat als je een rijke fantasie en de wil om diepgaand te schrijven hebt, je nog niet eens zo heel veel sprongetjes nodig hebt om van goedgevonden diepe symboliek naar een warboel van onbegrijpelijke ideeën en verwijzingen te gaan. Heb je zo’n rijke fantasie? Je kan die in de hand houden door:

* een bewuste keuze te maken tussen symboliek en plot. Het is het een, of het ander…
* een proeflezer uit je doelgroep te vragen of die jouw gedachtengang bij kan houden.
* te controleren of eventuele persoonlijke symboliek al een voldoende basis heeft in je verhaal.

Als je al deze punten nagaat, heb je na wat oefenen en controleren een verhaal dat diepgaand en toch recht voor zijn raap blijft in het plotverloop. Iedere scène voegt iets toe en blijft spannend. Zei daar iemand pageturner? 🙂

Heb je hulp nodig bij het schrijven van je verhaal? Kijk eens in mijn webshop voor de mogelijkheden van mijn schrijfcoaching.

Foto door charlesdeluvio verkregen via Unsplash.

Schrijfoefening: de ijkpersoon van iedereen

~ verhaalentaal ~ Plaats een reactie

Als je een rijtje van de ‘juiste’ reclames kijkt, lijkt het wel alsof de kijkers volgens de bedrijven allemaal hetzelfde zijn, en heeft iedereen dezelfde zorgen en wensen. Natuurlijk herkennen veel mensen zich in een vrij algemeen beeld, maar dat neemt niet weg dat de ‘gemiddelde kijker’ alsnog niet meteen in dat hokje past. In deze schrijfoefening gaan we kijken wat je daar als schrijver mee kan en moet doen.

Ik stel u voor: iedereen

Als je de meest alledaagse reclames bekijkt, dan heeft de gemiddelde persoon die iedereen zou moeten voorstellen:

  • Een saaie kantoorbaan ‘(‘Stop met werken van 9 tot 5 op kantoor voor een baas en verdien geld met X’)
    • Een veel te druk leven (‘ Ook zo toe aan vakantie?’ ‘Waarom nog koken, als je je eten kan laten bezorgen met X?’)
    • Een gezin (‘Voor het hele gezin!’ ‘Drie keer per week een wasje draaien gaat makkelijk en snel met X’)
    • Een auto (autoreclames zie je regelmatig. En in de politiek hoor je relatief meer over de autobezitter dan over de treinreiziger)
    • Maatje slank, zie de modellen in de meeste reclames

En gemiddeld gezien kunnen de meeste mensen zich wel identificeren met een of meerdere kenmerken van deze zeer globale ijkpersoon. Maar zodra je per punt gaat kijken, dan vergeet je bijvoorbeeld de miljoenen mensen die:
* werken in de zorg, het onderwijs, de horeca, op een boerderij of in de culturele sector
* Wel werk en privé kunnen balanceren, of het juist heerlijk vinden om zelf te koken
* Single zijn, geen kinderen hebben of de pensionado’s wiens kinderen al het huis uit zijn
* fietsen, wandelen, met het openbaar vervoer gaan of een auto huren in plaats van hebben
* een maatje meer hebben

Zo heb jij als schrijver waarschijnlijk ook een beeld bij Jan met de pet. Misschien heeft hij een van deze kenmerken, misschien andere, of nog meer. Schrijf voor we verdergaan eerst eens alles op wat jij meteen associeert met Jan met de pet. Wat komt daar allemaal uit? Alles wat je bedenkt is nuttig voor de oefening: van hobby tot beroep, van leeftijd tot ras en zelfs of deze man (of vrouw) haar heeft of niet en zo ja, welk kapsel of gezichtsbeharing die dan heeft.

Jan met de pet en Sjan met de muts

Je hebt nu je ultieme gemiddelde ijkpersoon opgeschreven met deze Jan met de pet. Maar nu moeten we gaan kijken waar je lezer misschien wel Sjan met de muts is. Oftewel: iemand die misschien in zekere zin ‘gemiddeld genoeg’ is om binnen bepaalde kaders of je doelgroep te vallen, maar die op enkele punten daar toch buiten valt. En dan wel op een manier waar je niet meteen bij stilstaat.

Als Jan, de man jouw boek leest, leest die het waarschijnlijk anders als de vrouw Sjan zodra je over een man schrijft die vreemdgaat terwijl zijn vrouw zwanger is. Een rotstreek, daar zullen ze het allebei over eens zijn. Maar de kans is groter dat Jan ervaring heeft met moeite hebben met zwangerschapsperikelen van zijn/ een vrouw en daar moeite mee heeft. Sjan zal als vrouw eerder het argument hebben: draag jij maar eens verschillende kilo’s aan extra gewicht mee onder het ‘genot’ van een hormonenstorm…

Uiteindelijk zal dit plot van de vreemdganger vallen of staan bij hoe goed het plot, de personagebiografieën en de verhaalthtema’s zijn uitgewerkt. Als de zwangere vrouw niet alleen maar zwanger is, maar haar echtgenoot ook nog eens mishandelt en hij snakt naar wat genegenheid, dan zal ook Sjan niet zo snel haar oordeel klaar hebben.
Maar als je uitgaat van het oppervlakkige clichéscenario dat de vreemdganger gewoon pleziertjes buiten de deur zoekt, terwijl zijn vrouw zwanger is, dan kan je er gif op innemen dat hoe goed het verhaal verder ook is uitgewerkt, Jan en Sjan er andere interpretaties bij hebben door hun eigen persoonlijke bril.

En zo kan jouw ijkpersoon- van-iedereen soms dingen hebben, zijn of denken waarvan je niet beseft dat die helemaal niet zo vanzelfsprekend of gemiddeld zijn.

Jan met de pet onder de loep

Pak je beschrijving van Jan met de Pet er nog eens bij. Kijk nog eens goed naar wat je hebt opgeschreven en vraag je eens af waarom jouw Jan juist dertig jaar oud is in plaats van zestig. Of waarom hij inderdaad (of juist niet) een saaie kantoorbaan heeft. Je zal niet bij alles een ‘reden’ kunnen vinden; Jan kan ook gewoon ‘toevallig’ bruine haren hebben.
Maar zodra je denkt: tja, waarom eigenlijk? Is het de moeite om daar wat langer bij stil te staan. Dan kan je jezelf vragen gaan stellen.

Als Jan een saaie kantoorbaan heeft, reken je er dus in meer of mindere mate op dat iedereen weet hoe het is om ontevreden te zijn met diens baan. Nog los van het feit of dat zo is: wat wil je daarmee zeggen, of hoe kan je daarmee werken?
– Is dat een verhaalthema van ‘ongenoegen met een sleur?’ of juist ‘minderwaardigheidscomplex’? (“meer dan dit stomme baantje kan ik niet”)
– Als je lezer wel dolgelukkig is met diens (kantoor)baan, hoe kan je dan alsnog empathie kweken voor Jan? Worstelt Kantoor Katrien misschien wel met een bepaalde ontevredenheid van een gang van zaken op de school van haar kinderen? Dan zou een scène waarin op kantoor niet naar Jan geluisterd wordt, ook bij haar aan moeten slaan.
– Is Jan ongelukkig met zijn baan omdat hij denkt dat hij er te goed voor is? Het hoeft natuurlijk niet zo te zijn, maar als je doelgroep ook mensen omvat die überhaupt al blij zouden zijn met een baan, komt dat niet goed aan. Dan moet je iets meer aandacht besteden aan een gemene deler die ‘menselijker’ is dan alleen wat je aan de oppervlakte ziet.

Kijk op deze manier nog eens goed naar jouw aannamen van ze zeer algemene, dit-is-iedereen- ijkpersoon van Jan met de pet of Sjan met de muts. Dan zorg je ervoor dat je verhaal interessanter is opgebouwd en nog meer lezer aanspreekt.

Foto door Jonas Kakaroto verkregen via Unsplash.