Categorie: Plotontwikkeling

Wanneer is een gat in het plot onvergeeflijk?

~ verhaalentaal ~ Plaats een reactie

Gaten in het plot moet je zoveel mogelijk voorkomen. Maar dat kan niet altijd. Eindeloos reviseren of herlezen voorkomen contiuïteitsfoutjes niet volledig. Welke gaten in het plot zijn niet zo erg en welke kunnen je hele verhaal laten wankelen, of ongeloofwaardig of geforceerd laten lijken?

Wie heeft die deur ineens opengedaan?

Het bekendste en makkelijke voorbeeld van een gat in het plot is de gesloten deur. De deur zit pottdicht, de sleutel is weg en twee alinea’s later stapt je held zonder problemen de deur uit. Die fout lijkt makkelijk op te sporen, maar dat valt tegen. Haal er een detail als een gesloten deur er maar eens uit tussen alle ruzies, sprekende sfeeromschrijvingen en mogelijke puzzelstukjes van een plottwist. Ook al is de schrijver het grote brein achter het verhaal, tenzij die volgens Chekhov’s gun schrijft, herinnert die zich zelden iedere zin, detail en samenhang.

Waarmee valt of staat (de geloofwaardigheid van) je boek?

Je moet er dus vrede mee hebben dat je de spreekwoordelijke strijdbijlop een bepaald moment moet begraven in de strijd tegen gaten in het plot. Maar met diezelfde bijl moet je toch nog een laatste keer een flinke klap kunnen uitdelen. Daar waar gaten in het plot opgemerkt kunnen worden, moeten ze weg. Maar je hoeft niet elke zin van je boek onder een microscoop te leggen in de hoop zo’n fout op te merken. Je moet alleen weten wanneer het verhaal compleet anders zou verlopen of het niet langer meer logisch is als er iets zou veranderen.

Daarvoor schrijf je de belangrijkste gebeurtenissen uit je verhaal op. Niet om te controleren of je die allemaal wel hebt meegenomen, want dat is vast en zeker het geval. Zou je echt vergeten dat de boerenknecht zonder wapen eerst een zwaard moet vinden, voordat hij op pad gaat om de draak te verslaan? Vast niet: dat soort zaken zijn vaak complete beats van de drieaktenstructuur. Mist daar iets, dan merk je bij een revisie wel dat er iets rammelt. Maar schrijf die beats en kleinere belangrijke punten in je verhaal wel allemaal op. Die vormen de basis voor het belangrijke speurwerk dat je gaat doen.

Wat vormt de kern van de beat?

Om de grootste potentiële gaten in het plot op te merken, kijk je naar wat de kern van een beat vormt en wat ervoor nodig is om die beat tot zijn recht te laten komen. Neem de boerenknecht die een zwaard moet vinden. Met alleen een wapen oprapen kom je niet ver in een gevecht tegen de draak. Je zal ermee moeten leren omgaan. Dus volgt er een trainingskamp. En daar komt de ridder zichzelf tegen. Hij heeft nog geen goede conditie, is bang aangelegd, of vindt zichzelf een beetje te goed: “nu ik uitverkorene ben om de draak te verslaan, word ik door iedereen aanbeden. Alles komt me aanwaaien, dus ik hoef voor het trainen ook nog maar weinig moeite te doen.”
Om gaten in het plot te herkennen, kijk je dus niet naar het meer brede ‘de training met het zwaard’, maar wat die training nu precies de narratieve waarde geeft. In dit geval is dat een groeiproces. En hoe moet de boerenknecht groeien?
* fittter worden
* angst overwinnen
* nederigheid leren

Die zaken geven de beat waarde. Vergeet je dus iets of ga je sleutelen aan datgene wat aan die onderliggende boodschap bijdraagt, dan krijgt je een gat in je plot dat ook daadwerkelijk storend is, niet alleen onhandig, zoals de plotseling niet langer gesloten deur.

Voorbeeld van een raar gat in het plot

In ‘Harry Potter en de relieken van de dood’ zijn Harry en zijn beste vrienden Ron en Hermelien ondergedoken. Een gevolg daarvan is dat ze vaak honger hebben, omdat ze geen eten kunnen vinden. Maar op een zekere dag komen ze andere personages tegen die net als Harry en co kunnen toveren. Deze reigers vissen met een toverspreuk zonder moeite zalm uit de rivier. Van geroosterde zalm verhonger je niet…

Dit zou een voorbeeld van een ‘gesloten deur’ kunnen zijn. Maar het is dat niet omdat:
* De honger ervoor zorgt dat Ron steeds chargrijniger wordt…
* … waardoor Ron vatbaarder is voor onredelijkheid…
*… die hem uiteindelijk laat weglopen…
*… waardoor later essentiële latere plotpunten kunnen plaatsvinden

Noem het Deus ex machina of een gat in het plot. Feit blijft: in een boek waar mensen kunnen tóveren, wordt een toverspreuk vergeten. Dat zorgt voor langdurige en onnodige ruzies en narratieve conflicten. Veel fans vinden de ruzie waardoor Ron wegloopt erg geforceerd. Daar zijn verschillende oorzaken voor, maar schrijftechnisch gezien is deze daar zeker een van.

Hoe had dit gat in het plot opgespoord kunnen worden volgens het eerder gegeven stappenplan opgemerkt kunnen worden?

De kern van de beat/ het ‘verhaal van de ruzie’ is : ondergedoken zijn moet geen pretje lijken. De ruzie van Harry en Ron mag dit níet zijn. In ons eerdere voorbeeld zou dat hetzelfde zijn als zeggen: de boerenknecht heeft een zwaard nodig.

Ondergedoken zijn is dus het probleem. In het verhaal geeft dat de problemen:
* De missie waarop Harry en co zijn, voelt uitzichtloos
* Ze weten niet wat er in de buitenwereld gebeurt
* Ze snakken naar contact met anderen

Dat is ook waar Ron uiteindelijk op breekt, maar de nadruk wordt daarbij gelegd op het feit dat hij slecht met honger om kan gaan. Er wordt letterlijk geschreven dat Ron op zijn slechtst is als hij nauwelijks heeft gegeten. Níet als hij zijn familie mist. En dat vormt nu precies de kern van deze beat. Het is een probleem dat in tegenstelling tot de honger, niet zomaar op te lossen is. Want duik je niet meer onder, dan vlucht je niet langer. Dan stort dat deel van het verhaal in. Eten of geen eten: onderduiken blijft nodig en sociaal isolerend, dus vervelend. De kern van deze beat blijft dan intact.

Fiks de gaten in de plot die de kern van een beat wankel maken. Eventuele kleine gaten in je plot worden je dan wel vergeven.

Heb je hulp nodig met het schrijven van je boek? Ik help graag. Kijk eens in mijn webshop.

Foto door Francisco De Legarreta C. verkregen via Unsplash.

Waarom is het belangrijk dat een lezer nieuwsgierig blijft naar je verhaal?

~ verhaalentaal ~ Plaats een reactie

Bijna iedere schrijver droomt ervan een bestseller te schrijven. Daarvoor zijn er veel factoren belangrijk. Maar op zijn minst moet je lezer continu willen blijven lezen. Of het nu bloedstollend spannend is, of het heerlijk is om te blijven zwijmelen: ongeacht het genre krijg je dat pageturnereffect voor elkaar door de lezer nieuwsgierig te houden. In deze post gaan we verder in op hoe je dat voor elkaar krijgt en waarom dat zo belangrijk is.

Pageturners en cliffhangers

Of het nu om de meer dramatische cliffhangers of de effectieve pageturner gaat, ze hebben gemeen dat een goede uitwerking ervan de lezer nieuwsgierig houdt. De kernwoorden ´Wat´ (is er aan de hand / gaat er nu gebeuren?) en ‘Waarom’ (is dít aan de hand, en niet iets anders? -Waarom heeft de crimineel een bank proberen te beroven, in plaats van een poging gedaan mensen op te lichten?- ) zorgen er altijd voor dat een verhaal gaande blijft. En dat is altijd belangrijk: een verhaal zonder enige vorm van beweging is een anticlimax of een slechte scène.

Het belangrijkste uitgangspunt om de lezer nieuwsgierig te houden is dat spetterende actie daar geen garantie voor is. En dat iets wat op het eerste gezicht saai kan lijken, juist ontzettend spannend kan zijn. De lezer hoeft slechts steeds iets hebben te om naar de blijven raden volgens die wat en waarom regel. En dan kan het al bloedstollend of interessant genoeg zijn om te weten dat er al twee dagen een pan onaangeroerde soep op het aanrecht staat.
* Waarom eet Hanneke niet? Is ze soms ziek?
* Waarom schijnt het niemand uit te maken dat die soep bederft? Is er wel iemand thuis (geweest) in dit anders zo drukke huis? Blijkbaar niet: wat is er aan de hand?

De nieuwsgierigheid van de lezer te houden vasthouden bij voorspelbaarheid

De regel van actie-reactie stelt dat alles wat er gebeurt, een gevolg moet hebben. Niets mag op zichzelf staan. Afhankelijk van hoe goed je lezer je plot of personage kent, zal die op daardoor op een bepaald moment kunnen voorspellen wat er grofweg zal gebeuren. Dat is niet erg. Want dan komt de hoe-vraag om de hoek kijken. Je wéét dat je personage zijn eigen ondergang in gang gaat zetten. Of dat dit stelletje met elkaar eindigt. De vraag is: hoe? En het antwoord daarop zorgt ervoor dat jouw verhaal anders is dan soortgelijke verhalen in hetzelfde genre. Daarom gaat het ene verhaal over bankroof, de het andere over oplichten. In de ‘hoe-vraag’ zit een interessante zoektocht voor jou als schrijver. Hoe zorg jij ervoor dat je verhaal uniek blijft, zodat je de lezer altijd nieuwsgierig blijft? Voor verschillende elementen in het verhaal zijn daar verschillende dingen voor om op te lettten.

Benodigde samenhang in een boek om nieuwsgierigheid te kunnen prikkelen

In de onderstaande alinea’s ga ik verder in op de mogelijkheden die je hebt om per element nieuwsgierigheid bij je lezer op te wekken. Het is daarbij belangrijk om te beseffen dat een bepaalde samenhang onmisbaar is. Niet alleen voor de het leesplezier van de lezer, maar ook om het verhaal sowieso logisch te houden. Het kan dus zomaar zijn dat onderstaande punten niet een op een over te nemen zijn. Want zoals je kan zien in het principe van actie-reactie: een net iets andere actie kan zorgen voor een andere reactie. Dus als een personage zich anders door het plot beweegt, kan dat al veranderingen betekenen. Maar hé: als je daar de juiste balans in kan vinden… blijft je lezer wel nieuwsgierig!

Hoe schrijf je een nieuwsgierigwaardig plot?

Een plot leent zijn voorspelbaarheid aan het feit dat het verloopt volgens een vaste structuur. Ga daar niet aan sleutelen, daar wordt je verhaal alleen maar rommelig van. Je kan het plot fris en verrassend houden door:

* de lezer een andere blik op een verhaalthema te geven
* nieuwe personages of subplots te introduceren. Wees wel voorzichtig: als je dit te enthousiast wordt, kan je lezer je niet meer bijbenen.
* hint ernaar dat er een plottwist speelt of kan gaan spelen: schrijf met puzzelstukjes die nog niet helemaal op zijn plaats vallen.

Hoe schrijf je een nieuwsgierigwaardig personage?

Personages zijn altijd interessant, als je ze ook maar een beetje verder evalueren dan een figuur met de persoonlijkheid van een stuk karton. En dat is je wapen: de personagebiografie, de elementen die je personage uniek maken. Kijk eens in de biografie:

* Wat je personage doet in een onverwachte situatie gedwongen wordt om accuut te handelen, terwijl het niet weet wat het moet doen. In een of de crisis moet je personage al diens vindingrijkheid aanspreken om problemen op te lossen. Zorg ervoor dat er in meer of minder mate altijd iets nieuws te vertellen valt over de probleemoplossingsvaardigheden – of het gebrek eraan- van je personage.

* Laat een kant van je personage zien die niet vanzelfsprekend is. In een personagebiografie staan een aantal zaken die altijd wel terugkomen in het verhaal, zoals de grooste angst. Maar kan je ook iets met het feit dat je personage goed is in iets ongewoons of ongezien als het onderhouden van een groententuin? Best handig als er plotseling oorlog uitbreekt en de voedselvoorziening op zijn gat ligt. Wees er wel alert op dat je deze vaardigheden wat ‘voorverwarmt’. Worden die bekend zodra het van pas komt, dan schrijf je een Deus ex machina.

Hoe schrijf je een nieuwsgierigwaardig conflict?

Een goed geschreven narratief conflict is van zichzelf al een uitstekende hoe-vraag, want de lezer wil weten hoe het afloopt. Maak het extra spannend door:
* meer dan een persoonlijk belang op het spel te zetten.
* de belangen van een ander geliefd personage van de hoofdpersoon ook in het conflict te mengen.
* een beroep te doen op meer dan een vaardigheid van je held.
* de uitkomst van het conflict – tot op zekere hoogte!- te laten afhangen van de genade van de papieren God.

Overdrijf dit echter niet: te veel drama puur omwille van choqueren werkt alleen maar averechts.

Foto door Joakim Honkasalo verkregen via Unsplash.

Heb je hulp nodig bij het schrijven van je boek? Kijk dan eens in mijn webshop voor mijn diensten als schrijfcoach.

Zo groeien obstakels met je verhaal mee

~ verhaalentaal ~ Plaats een reactie

Een held groeit en overwint obstakels in een verhaal. Soms nemen die obstakels de vorm aan van tegenvallers, soms zijn het rivalen of regelrechte vijanden. Wat het ook is dat je held steeds opnieuw uitdaagt, het moet met het verhaal en je held meegroeien om de held uit te kunnen blijven dagen. Hoe doe je dat op een manier die ook bij die de soort tegenstand(er) past?

Tegenstand(er) versus slechterik

Voordat je kijkt hoe obstakels je held gaan tegenwerken is het belangrijk dat je weet waarmee je precies te maken hebt.
* Slechterik: een personage dat er uitgesproken op uit is om slechte dingen te doen. Soms is dat persoonlijk voor de held, zoals de pestkop, soms is het algemener, zoals bij een dicator, waarbij Held diens regime om wil werpen.
* Tegenstander: een personage dat het Held moeilijker maakt, maar dat niet als persoonlijk doel heeft. Denk aan de slimste leerling van de klas, die het jouw held lastig maakt om tegenop te boksen als diens ouders graag willen dat hun kind de slimste leerling van de klas is.
* Tegenstand: dingen zitten niet mee: tegenwind, lekke band, je huis vliegt in brand… Tegenstand kan groot of klein in schaal zijn, maar het kenmerkt zich door omstandigheden die de oorzaak van het probleem zijn, niet zozeer een ander personage.

Ongeacht waarmee je te maken hebt, moeten de obstakels voor je held steeds lastiger worden, anders kan die niet groeien volgens de drieaktenstructuur en kan je verhaal wankel, saai of ongeloofwaardig worden.

Schrijven met obstakels bij een slechterik

Obstakels zijn relatief makkelijk te schrijven als er een slechterik in het spel is. Dat komt omdat een slechterik symbolosch én in daden het tegenovergestelde is van de held. Held wil vrede, Slechterik wil oorlog. Als je dit gegeven clichebestendig wil maken, kijk je eerst naar de verhaalthema’s en de symboliek en zoek je daar een balans in.
Het belangrijkste is om daarna goed te kijken naar de personagebiografie. Niet alleen die van Held, maar ook die van Slechterik. Want een goede slechterik heeft ook een biografie en meer dan oppervlakkige en symbolische beweegredenen. Schrijf een drieaktenstructuur uit van het groeiproces zoals slechterik het idealiter zou zien. Dus:’eerst zet ik het volk naar mijn hand, als die er komt, druk ik opstand de kop in…’
Leg die structuur dan naast die van de held en kijk waar er sprake is van het grijze gebied. Waar willen Held en Slechterik eigenlijk hetzelfde, maar om een andere reden? De ander verslaan omwille van macht, danwel vrede, bijvoorbeeld. Je kan in hun biografieën kijken naar naar hun motieven, persoonlijke waarheid en geschiedenis om een obstakel te schrijven dat voor beide klopt en spannend is om over te lezen. Dan kunnen de obstakels als het ware aan elkaar optrekken, en kan het verhaal blijven groeien.

Schrijven met obstakels bij een tegenstander

Wat belangrijk is om te onthouden is dat de tegenstander onschuldig is. Tegenstander veroorzaakt de obstakels voor een held niet expres, of überhaupt niet. Het is eerder zo dat Held de problemen en obstakels op Tegenstander reflecteert. En dat is ook meteen je houvast als je met én over een tegenstander schrijft.
Tegenstanders zijn daarmee, zo je wil een wandelend symboliek van datgene waarmee je held worstelt.
Het heeft dus geen zin om de slimme klasgenoot daadwerkelijk door je held te laten pesten, of er ruzie mee te laten zoeken. Tenminste, niet meteen.
Als je goed schrijft, zorgt de reflectering van Held ervoor dat die zichzelf in de weg gaat zitten. Die gaat zichzelf leugens vertellen en krijgt valse overtuigingen. Dat is waar de meeste obstakels over zullen gaan als een tegenstander de voornaamste ‘oorzaker’ daarvan is. De strijd met de Held zelf met het feit dat het emotioneel of mentaal niet aankan dat het niet gaat zoals die het zou willen. En soms ook: dat die dat ook niet kan veranderen.
En uiteindelijk eindigt dat soms ook in een clue, obstakel of climax waarbij de Held Tegenstander aanvalt.
De aanloop daarnaar toe, de vraag ‘hoe heeft dat zover kunnen komen?’ vertelt je als schrijver wat de obstakels zijn in het grotere geheel van het verhaal en hoe je dat verder uit kan werken.
De obstakels waarin je held moet groeien zijn de momementen waarop die zichzelf tegenkomt. En dat wordt als vanzelf steeds groter, want dat is het groeiproces.

Schrijftechnisch gezien is het verstandig om veel in het hoofd van Held te gaan zitten als een tegenstander voor de meeste tegenstand moet zorgen.

Schrijven met obstakels bij tegenstand

Schrijf je vooral over tegenstand, dan is een omgekeerde deus ex machina een duidelijke valkuil. In plaats van dat je held oplossingen krijgt die uit de lucht lijken te vallen, is de tegenstand zo plotseling en willekeurig dat je de schrijver aan het werk ziet. Je kan niet zomaar tegenstand schrijven omdat dat voor het plot nodig is. Dat is lastiger dan schrijven over obstakels bij een tegenstander of een slechterik omdat je de gevoelens van je held niet direct kan reflecteren op de tegenstander, of op de beweegredenen van de slechterik.

Wanneer tegenstand een belangrijk obstakel vormt, is een eerste afvinkpunt om te zien in hoeverre het voor de rest van de wereld of de worldbuilding logisch is dat je held iets vervelends overkomt. Denk dan aan:

* Als je over een zomer aan de Franse kust schrijft, hoe groot is de kans dat dan het uit het niets gaat regenen, als het heel belangrijk is dat je personage droog op de plaats van bestemming aankomt?
* Als iedereen protesteert tegen een heersende politieke ideologie, in hoeverre is het dan logisch dat de dag waarop de held ook wil rebelleren er een gevaarlijke wet wordt aangenomen die tegenstanders kan opsluiten of martelen?

Op het moment dat je over grote tegenstand schrijft, is de kans groot dat het cliché wordt, of erger: dat je personage deze symboliek opmerkt. Daarom kan je tegenstand beter klein houden of mixen met obstakels die samengaan met de acties van tegenstanders of slechterikken.

Heb je hulp nodig bij het schrijven van je boek? Kijk dan eens in mijn webshop.

Foto door Christian Erfurt verkregen via Unsplash

Een opbouw schrijven in spannende en gruwelijke verhalen

~ verhaalentaal ~ Plaats een reactie

Als je een gruwelijk of spannend verhaal wil schrijven, moet je de verhaalopbouw heel serieus nemen. Een lezer weet dat er in fictie dingen gebeuren die in het echte leven vaak niet zo extreem zijn of zo snel gaan. Maar ook fictie heeft zo zijn grenzen in wat de lezer wil geloven, of wat een prettig verhaaltempo heeft. Gebruik de schaal van normaal en je kan iets wat te bizar of te gruwelijk is voor woorden alsnog geloofwaardig en spannend over laten komen.

Schaal van normaal en de spanningsboog

Het doel van een spannend boek lezen is voor veel mensen om even te ontsnappen aan de dagelijkse beslommeringen en niet al te veel te hoeven nadenken. Daarom moet een boek een zekere mate van onrealistische zaken in zich hebben. In een thriller zijn algauw meerdere personages in een kleine kring betrokken bij moorden en andere gruwelijke zaken. Natuurlijk zijn er in het echte leven echt wel mensen die helemaal zijn doorgedraaid, maar in een thriller of horror wordt alles omwille van een verhaal(thema) of overzichtelijke structuur wel wat vergroot. Maar toch kan je niet zomaar extreme ideeën opschrijven, of van het een of het andere moment een ommekeer schrijven, want dan gaat de lezer je niet meer geloven.

Casusuitwerking met de schaal van normaal bij een gruwelijk verhaal

Als voorbeeld nemen we het waargebeurde verhaal van de Franke-kinderen. Het gezin had een uitzonderlijk populair familievlog, maar later kwam aan het licht dat moeder Ruby haar kinderen rechtuit martelde. Het verhaal is zó extreem dat het wel echt gebeurd moet zijn, omdat je het niet kan of wil verzinnen. Kijk voor een uitgebreid verslag van dit verhaal naar deze clip. Wees gewaarschuwd, de details zijn werkelijk misselijkmakend. Kijkwijzer 12 plus.

Dit moet je moet weten om de uitwerking in deze blogpost te kunnen volgen:

  • Het familievlogkanaal van Ruby Franke had ooit meer dan 2 miljoen volgers
  • Ruby filmde in eerste instantie mooie momenten met haar kinderen. Maar ze zette later ook online hoe zij tegen haar kinderen schreeuwde en hoe ze haar kinderen dwong om vrolijk te zijn voor de camera, ook als ze verdrietig waren
  • Het keerpunt dat ervoor zorgde dat het kanaal werd gecanceled kwam toen ze haar tienerzoon voor straf een slaapkamer en een bed ontzegde en hij zeven maanden op een zitzak moest slapen
  • Ruby werd gearresteerd nadat haar 12 jarige zoontje ontsnapte uit een door Ruby ingerichte martelkamer, naar de buren vluchtte en de buurman smeekte om de politie de bellen. Zijn jongere zusje had zichzelf in een kast verstopt, waar ze als straf vaak in werd opgesloten.

Als dit verhaal niet echt gebeurd zou zijn, zijn dit een aantal vragen die je omwille van een goede spanningopbouw en geloofwaardigheid moet stellen:

Hoe kan het dat een familievlog zo populair wordt dat de moeder er zodanige grootheidswaanzin van krijgt dat ze denkt dat het oké is om extreme straffen met de wereld kan delen? Ze geeft er de kinderbescherming kant en klaar bewijsmateriaal mee…

In dit geval raadpleeg je de personagebiografie: Ruby heeft waarschijnlijk een aanleg voor een mentale ziekte, is extreem egoïstisch aangelegd, of heeft een trauma wat haar een hele vreemde tactiek voor overlevingsmechanismen heeft gegeven. Omdat het kanaal niet binnen een week 2 miljoen volgens heeft gekregen, kan je redenen bedenken hoe de schaal van normaal in Ruby’s hoofd is gaan verschuiven.
“Als ik ermee wegkom om een keer hard te roepen en ik hoor van mijn volgers dat ik een goede moeder ben, omdat ‘de jeugd van tegenwoordig mijn zijden handschoentjes wordt aangepakt’, dan willen mensen (misschien) ook zien dat ik een keer schreeuw, scheldt, of iets méér doe.” Krijgt ze dan soortgelijke feedback, dan kan in een ziek hoofd als dat van Ruby de schaal van normaal langzaam maar zeker opschuiven en uiteindelijk escaleren in het goedpraten van de meest gruwelijke dingen.

Maar Ruby is niet de enige factor in de vergelijking: ze heeft een publiek en dus volgers.Waarom zien de volgers deze mishandeling niet (aankomen)? Daar moet je vanuit meerdere invalshoeken naar kijken. Te beginnen met een vraag die de ‘worldbuilding’ of, zo je wil, de ontwikkeling van de wereld betreft.
Zelfs op kleine schaal en met goede bedoeling: wanneer is het normaal geworden om ieder klein detail van een familie op internet te filmen en/of volgen? Een paar deccenia geleden deelde je nog geen portretfoto van je kinderen of jezelf op het internet. Want we waren voorzichtig. Hadden ‘wel wat beters te doen’.
Vraag je af wat zou hier een mogelijke oorzaak van kunnen zijn. Fear Of Missing Out (FOMO)? Een algoritme wat je clips aanbeveelt, waar je uit verveling maar op klikt, waardoor welk soort internetkanaal dan ook uiteindelijk explosief kan groeien? Zoek je als moeder naar een kanaal waarop je kan zien op wat voor manieren andere moeders hun kinderen opvoeden? (Hoe bedenkt deze moeder spelletjes voor haar kinderen? Wat voor cadeau’s krijgen de kinderen?)

Wat je ook kiest als ‘eerste oorzaak’, daar kijk je vervolgens naar hoe dat langzaam maar zeker, volgens de schaal van normaal kan opschuiven naar een andere overtuiging.

Enkele oorzaken:
* mensen zien het (potentiële) schadelijke (er) niet (van in)
* het veranderen van de situatie gebeurt zo subtiel of langzaam dat het niet meer opvalt.
* mensen zijn nieuwsgierig naar iets nieuws
* mensen snappen simpelweg niet wat er gebeurt
* mensen zoeken dingen op die aansluiten bij hun belevingswereld. Die kan ook veranderen, doordat je steeds hetzelfde ziet en hoort of met dezelfde mensen praat. Denk aan hoe mensen in (digitale) fuiken belanden en zo in complottheoriën gaan geloven.

Dan komen persoonlijke overtuigingen van mensen of personages nog om de hoek kijken. Iedereen heeft een eigen waarheid. Waar de een kind relatief ‘soft’ opvoedt, vind een ander een wat strengere aanpak beter. Zo heef iedereen een eigen schaal van normaal. Geef je ijkpersoon/ijkpersonage ook een schaal van normaal om zo te zien wat het startpunt is en hoe snel of op wat voor manier je iets kan opschalen. Als die duidelijk is, kan je de schaal gebruiken om iets steeds guwelijker of spannender te maken.

Verantwoording bij gebruik van de Ruby Franke zaak

Ik koester om een handvol uitgesproken redenen een intense afschuw voor familievlogs. Ik gebruik de zaak van Ruby Franke voor deze post omdat ik zo hoop daarover ook wat bewustzijn over familievlogs te kweken. Hopelijk worden ze verboden: ik vind ze vreselijk schadelijk en inmoreel. Door de schaal van normaal voor deze situatie te gebruiken, hoop ik lezers van deze blogpost iets te leren over hoe deze situaties kunnen ontstaan. Dan kunnen we samen hopelijk andere vlogfamilies tijdig stoppen zodra ze schadelijk worden voor de ontwikkeling en veiligheid van kinderen. Ik ben niet (zo) actief op sociale media en daarmee is deze blog mijn grootste platform om mensen mee te bereiken.

Hopelijk heb ik het leerzame van een blogpost over creatief schrijven daarmee kunnen combineren, met behoud van respect voor de slachtoffers van de Ruby Franke zaak: zes onschuldige kinderen, wiens onschuld en gezondheid zo genadeloos door hun eigen moeder werden ontnomen.

Heb je hulp nodig bij het schrijven van je boek? Kijk dan eens in mijn webshop

Foto door Patrick Hendry verkregen via Unsplash

Schrijven met ‘de schaal van normaal’: zo verschuiven omstandigheden in een verhaal

~ verhaalentaal ~ Plaats een reactie

Je kan op twee manieren een verhaal schrijven waarin de omstandigheden flink veranderen. Je kan meteen los gaan in absurd en beeldende beschrijvingen. Soms werkt dat, maar het kan ook averechts werken. Als je te snel op een 9 of 10 van een tienpuntsschaal inzet, kan je lezer de draad van je verhaal kwijtraken. Voor een goede spanningsboog is het voor de lezer soms effectiever om de situatie van kwaad tot erger te zien gaan. Daarvoor is de schaal van normaal een handig hulpmiddel.

Iets veranderlijks geloofwaardig maken – de personages

Er zijn situaties waarvan je merkt dat het (in een verhaal) normaal lijkt. Maar denk iets meer dan twee tellen na en je denkt: hoe kan het dat dit in de (papieren) wereld normaal wordt gevonden? Hoe is dat zover gekomen? Dat is heel belangrijk om bij stil te staan bij het schrijven van spannende scènes of thrillers. Een belangrijke factor is de waarheid van je personage. Als je die meeneemt, snap je in ieder geval al waarom dat een personage een rare situatie wenselijk vindt, of er niets tegen doet om het te veranderen. Of dat nu is omdat het personage dat niet kan, of dat niet wil, je lezer snapt zo in ieder geval het ‘startpunt’ van een situatue die later uit de hand gaat lopen. Vergeet daarbij ook niet dat niet ieder personage een goedzak hoeft te zijn.

Schrijven over een wereld met veranderende waarden

Je wordt niet van de ene op de andere dag met verderfelijke waarden en ook een dystopie ontstaat niet binnen een oogwenk. Zoiets gaat altijd stapsgewijs. Wat het ook is dat mensen of maatschappij doet veranderen, iets anders slui[t er langzaam in. Maar toch voélt het voor de betrokkenen vaak alsof je maar met je ogen hoefde te knipperen en er een hele nieuwe wereld was. Om voor je verhaal een goede spaningsopbouw te schrijven en te voorkomen dat je een overgang schrijft die in ieder opzicht onrealistisch is, kan je gebruik maken van de ‘schaal van normaal. ‘

De schaal van normaal

De schaal van normaal is een tienpuntschaal die je kan gebruiken om inzichtelijk te maken wanneer je te grote sprongen maakt in het veranderen van een overtuiging van je personage, of de manier waarop de regels en de omstandigheden van een (papieren) wereld veranderen. 1 is daarbij ‘doodnormaal’: zo normaal, dat je je nauwelijks kan voorstellen dat iets niet zo is. 10 is daarbij zodanig absurd dat je je niet kan indenken waarom het überhaupt kan. In moralistisch opzicht, of waarom de wetenschap al zo ver gevorderd is dat die iets voor elkaar kan krijgen.

Laten we een vliegtuig als voorbeeld nemen. Beschrijf die aan een middeleeuwer en die zal zeggen dat je de natuurwetten zelf tart. Een absolute 10 op de schaal van normaal. Maar inmiddels gaan er ook al ruimtevaartuigen naar Mars. Dus vliegtuigen zijn voor de hedendaagse mensen 2 of 3. Maar we gingen niet binnen vijf jaar van een paar honderd kilometer vliegen met een vliegtuig naar een sateliet op Mars. We gingen eerst nog met gewone viegtuigen wat verder rond de wereld, toen naar de maan en nu nog verder. En iedere tussenstap werd een sterk staaltje wetenschap genoemd. Dan moet die techniek een tijdje normaal worden gevonden, om vervolgens naar de volgende stap te kunnen gaan. Anders is het verschil letterlijk te groot om je te kunnen voorstellen.

Op de schaal van normaal kan je dus niet ineens van 2 naar 6 of 7. De schaal van normaal schaalt zich geleidelijk verder op. En doet dat bovendien vrij onopgemerkt, als het ware op de achtergrond. En daardoor kan je het gevoel krijgen dat je nu ‘ineens’ naar Mars kunnen gaan, waar het (relatief gezien) even geleden leek dat de eerste mensen op de maan liepen.

De schaal van normaal in morele kwesties

De schaal van normaal is vooral een handig hulpmiddel bij het schrijven van een moraal die in je verhaal verschuift. Die kan verschuiven vanwege bepaalde sociaaleconomische ontwikkelingen, maar ook omdat de techniek zich steeds verder ontwikkelt en we daar dus steeds meer mee doen. Daardoor verschuift ons moraal ook langzaam maar zeker.

Chat GPT is daar een goed voorbeeld van. Het grote publiek heeft er nu bijna vier jaar toegang tot. In die vier jaar is er enorm veel veranderd. Voor de komst van Chat vonden we het idee van ‘chatbotgeliefden’ een onvoorstelbaar iets. Maar inmiddels zijn er mensen die – hoewel niet voor de wet- met hun chatbotpartner zijn getrouwd. Dat is een extreem voorbeeld. Maar er zijn wel steeds meer mensen die liever iets aan Chat vragen dan aan hun psycholoog. Vreemd? In de praktijk misschien, maar niet zozeer op de schaal van normaal. Want bepaalde symptomen opzoeken op Google en daarmee gedeeltelijk voor onze eigen huisarts spelen, dat doen we al jaren. En symptomen van een onbekende ziekte opzoeken is weer niet het eerste waarvoor de meeste mensen Google gebruikten.

Op zo’n manier kan je de schaal van normaal heel goed gebruiken om morele kwesties in je verhaal en de verschuivingen die daarbij horen goed onderzoeken. Zeker ook omdat zulke verschuivingen niet uit de lucht komen vallen. Want waarom zou je je als mens – een sociaal wezen- de voorkeur geven aan het gezelschap van een robot, tenzij het door allerlei factoren (eenzaamheid, werk-of prestatiedruk) erg lastig wordt om vrienden te maken?

Bijna altijd zijn er bij dit soort ontwikkelingen voor- en tegenstanders. Dat kan je heel goed gebruiken voor het uitwerken van verschillende verhaalthema’s. En het doet een spanningsboog en een heldenreis vaak ook weer goed. Zeker als je de schaal van normaal daar als hulpmiddel voor gebruikt. Zo weet je zeker dat je personages of je wereld in een ‘realistische’ andere wereld terecht komen en kan de lezer die ontwikkelingen ook blijven volgen op een manier die behapbaar blijft.

Hier lees je over hoe je de schaal van normaal in de praktijk toe kan passen.

Heb je hulp nodig bij het schrijven van je verhaal? Ik kan helpen: kijk eens in mijn webshop voor mijn diensten.

Foto door Edward Howell verkregen via Unsplash.



Checklist voor de spanningsboog: ‘het zou kunnen dat…’

~ verhaalentaal ~ Plaats een reactie

Het is een ding om als papieren held te weten waar je voor vecht of werkt en weet welke obstakels je onderweg kan verwachten. Maar het is volgende als er van alles en nog wat kan gebeuren, totdat je er uiteindelijk zenuwachtig van wordt . Als je kijkt hoe je een personage goed zenuwachtig kan krijgen, zeg dan gewoon eens: ‘het zou kúnnen dat…’ en je leert heel wat over zowel je verhaal als je personage. En ook meteen een algemene schrijfregel voor een goede spanningsboog.

De held zenuwachtig maken: wat maakt iets spannend?

De een springt zó met een parachute een vliegtuig uit, de ander heeft al hoogtevrees vanaf een middelhoge ladder. Je hebt daarmee dus ook geen vuistregel wat voor een soort gebeurtenis spannend is. Je kan wel goed naar je held kijken. Als die zenuwachtig wordt, vindt die iets spannend. En daarmee als het goed is, je lezer ook.
Ten behoeve van de uitleg voor de rest van deze blogpost geldt: een zenuwachtige held weet niet wat er gaat gebeuren én heeft iets op het spel staan.
Neem een gevalletje plankenkoorts: Sara weet niet of het publiek haar act leuk gaat vinden. Daarmee staat gevoelsmatig haar reputatie op het spel. Als ze goed zingt, kan ze doorbreken bij de talentenjacht, boegeroep betekent vernedering en een verlies aan respect in haar sociale kringen.
Ongeacht hoe Sara zingt, na het podiumoptreden gaat er iets gebeuren. Maar ja, wat dan? En het feit dat Sara dat vooraf niet exact kan inschatten, is waar we verder op ingaan. Het zou kunnen dat het goed afloopt, maar ook dat het slecht afloopt.

Was dát het nou?

Als Sara goed zingt en complimentjes krijgt, weten we nog niet of dat is waar ze op hoopte. Want er is een heel groot verschil tussen een staande ovatie van honderden mensen of een beleefd, langzaam wegstervend applaus waar slechts een enkele enthousiasteling Sara uitgesproken mooi vond zingen. Op een zelfde manier hoeft boegeroep ook geen afgang te betekenen. Wat nou als de enige die luidkeels joelt de achtjarige snotaap is van drie deuren verderop? Laat dat joch toch, dat doet Sara als volwassene niets. Als het nou haar baas was geweest… Het had allemaal gekund.

Echte zenuwen die bij een personage passen

Als we willen schrijven over de plankenkoorts van Sara, dan maakt het niet uit wat de meeste mensen zenuwachtig maakt. Dan maakt het uit wat Sara zenuwachtig maakt. Het maakt niet uit of er een miljoen euro op het spel staat. Als je Elon Musk bent, heb je die binnen enkele uren, zo niet minuten terugverdiend.
Als je wil dat er iets op het spel staat, moet de uitkomst iets uitmaken. Het personage moet er op de een of andere manier persoonlijk bij betrokken zijn. Hier kan je op een soortgelijke manier naar kijken als het winnen van empathie van de lezer.
Een personage wordt pas zenuwachtig als het waarschijnlijk is dat alle uitkomsten die mogelijk zijn, onwenselijke en grote(re) gevolgen hebben. En pas als je held zenuwachtig wordt, voelt het voor de lezer echt alsof er iets op het spel staat. Daarom moet je dus niet kijken naar grote branden, massamoorden of gigantische financiële verliezen als je de spanning wil verhogen. Zolang het je personage niets doet, doet het de lezer ook maar weinig.

Als dát maar (niet) gebeurt….

Nog even terug naar de plankenkoorts van Sara. Als we er even vanuitgaan dat wat ze zowel het meeste hoopt als vreest de meest waarschijnlijke uitkomsten zijn, dan wordt het spannend. Want ze wil absoluut niet afgaan in het bijzijn van haar baas en ze wil dolgraag een staande ovatie. Dan wordt het moment dat ze het podium op gaat hartstikke spannend. Dan kan je gaan schrijven over de lampen en hoe die op Sara’s gezicht schijnen, hoe warm die plotseling lijken, hoe haar benen beginnen te trillen en Sara bidt dat die trillingen niet overslaan op haar stem. Het kan allemaal. Het zou zomaar kunnen.
Dát is waar het in een goede spanningsboog om gaat: je weet dat beide (uitersten van een) situatie(s) mogelijk zijn, maar niet weet kant het op gaat. Ook als het enigszins te voorspellen wat de uitkomst is, is dat niet erg. Het gaat nog altijd om de spannende uitwerking, niet per se om de uitkomst. Pas als je zowel de uitkomst als de manier waarop van mijlenver aan ziet komen en het dus richting een cliché gaat moet je nog eens goed naar je spanningsboog kijken

Wat kan er gebeuren?

Als je de spanningsboog wil versterken, moet je dus kijken wat er op het spel staat voor een personage en op wat voor manier dat je personage op de lange of korte duur kan beïnvloeden. Dit zijn een aantal uitgangspunten die je helpen om te bepalen of er op het moment dat er iets op het spel staat, het ook daadwerkelijk spannend is voor je personage en als verlengde daarvan ook voor je lezers.

  • Hoe verder je bent in de drieaktenstructuur, hoe groter de gevolgen moeten zijn voor je personage. Wat de uitkomst ook is, er moet meer op het spel staan. Pas na de crisis mag je wat meer afschalen.
  • Zorg ervoor dat beide mogelijkheden die theoretisch kunnen gebeuren, een interessant verhaal beloven. Sara’s verhaal kan dus niet alleen maar als uitkomst hebben dat ze wereldberoemd wordt, omwille van dat een wereld zonder roem saai zou zijn. Een minder gunstig einde moet op zichzelf kunnen uitlopen op een verhaal dat genoeg zaadjes heeft gehad om boeiend te blijven.
  • Vergeet ook zeker niet dat je andere personages in kan zetten om de held anders naar de wereld te laten kijken. Versterken medepersonages een bepaalde mening? Of veroorzaakt een conflict een heel andere manier waarop het plot zich ontvouwt? Een personage leeft niet een bubbel en zal vrienden opzoeken voor gerustelling als het allemaal te veel wordt. Maar heeft ook geen controle over de mening van anderen: ook een ingredient voor spanning of een spanningsboog.

Heb je hulp nodig bij het schrijven van je spanningsboog? Manuscriptredactie kan helpen: kijk eens in mijn webshop.

Foto door Alexander Krivitskiy verkregen via Unsplash.

De perfecte plottwist: het gevaar van een deus ex machina

~ verhaalentaal ~ Plaats een reactie

‘En dan gebeurt er plotseling iets compleet anders! Dat had je niet gedacht, hè?’ Wat je misschien ook niet had gedacht, is dat je voor een goede plottwist ook eerst goed moet nadenken voor je hem schrijft. Deze week kijken we hoe een Deus ex machina je plottwist helemaal kan verknallen. 

Wat doet een deus ex machina?

Een Deus ex machina is het verschijnsel dat een oplossing voor een acuut probleem zomaar uit de lucht komt vallen, in de ergste gevallen zelfs letterlijk. Daarmee doet een Deus ex machina alles wat je tot dan toe hebt opgebouwd aan je plot teniet. En de geloofwaardigheid daarvan gaat er ook meteen mee naar de haaien. Aangezien je een geloofwaardig plot moet opbouwen om een plottwist interessant te maken, is een deus ex machina ook een doodsteek voor een plottwist. 

Deus ex machina als spiekbrief voor plottwists 

Een Deus ex machina heeft geen plaats in een verhaal. Zeker niet als er een plottwist in voorkomt. Maar je kan het wel in je opschrijfboekje gebruiken om erachter te komen wat de elementen zijn die je verhaal spannend maken. Dat kan je weer gebruiken om puzzelstukjes voor de plottwist te bepalen. Kijk daarvoor goed naar wat een Deus precies verpest aan de opbouw van een heldenreis. 

Bijvoorbeeld: je hebt een alleenstaande moeder die elk dubbeltje om moet draaien. De week voordat ze uit huis wordt gezet vanwege achterstallige huur, krijgt ze een fikse erfenis van een ver familielid van wie ze het bestaan nauwelijks wist. 

Moeder was een fijn personage om over te lezen, omdat ze met vindingrijkheid en doorzettingsvermogen wist te overleven. Dan is het logischer om die karaktereigenschappen een middel te maken om moeder alsnog te laten slagen. Of als ze faalt, haar dan dóór te laten worstelen, met die eigenschappen als haar gereedschappen. 
Met de erfenis had Moeder in theorie al die tijd ziek, lui of dom kunnen zijn en was het probleem alsnog opgelost. Omdat ze die erfenis niet krijgt, is ze aangewezen op karaktereigenschappen die voor personagegroei en dus een interessant verhaal zorgen. 

Anders gezegd: wat een Deus zomaar oplost, is vaak datgene wat een heldenreis sterk maakt. Vaak kan je die sterke kanten van een plot of een personage al vinden als je een beetje tussen de regels door leest. 

Deus ex machina en het maken van puzzelstukjes voor een plotttwist

Zoals een heldenreis bepaalde beats heeft, heeft een plottwist puzzelstukjes. Het zijn de momenten die bepalend zijn voor een geheel dat later moet optellen tot een bepaalde uitkomst. 

Als je dat weet, kan je Deus ex machina op nog een andere manier gebruiken als spiekbrief in je opschrijfboekje. Kijk eens naar het plot. Wat wil je dat de lezer na deze beat weet, of wat het personage meemaakt? En hoe kan dat teniet worden gedaan, zoals bij de alleenstaande moeder?

Op eenzelfde manier kan je ook kijken naar de plottwist en de puzzelstukjes die daarbij horen. Stel je voor dat je een Deus ex machina moet gebruiken om het grote onthullingseffect van de plottwist te verpesten. Wat gebeurt er dan? Of anders gezegd: hoe ligt het er te dik bovenop?

Als de butler het heeft gedaan, dan is het een beetje te handig dat er net de dag van de moord met een mes, de ‘messenslijper’ langskomt om alle messen hun jaarlijkse slijpbeurt te geven. Als een geinig acroniem uiteindelijk de plaats verraadt waar de moordenaar het lijk heeft verstopt, dan is het wel heel opzichtig als een kind van de rechercheur ‘zomaar’ het woord acroniem op school heeft geleerd. En als voorbeeld hetzelfde woord als de moordenaar voor het acroniem heeft gebruikt: ‘L.I.K. Leren Is Keileuk? Welnee: Lijk In Kast… 

Een deus ex machina voelt zich dus veel beter thuis in je opschrijfboekje dan in het eigenlijke boek.

Dit artikel verscheen eerder op Schrijven Online.

Heb je hulp nodig bij het schrijven van mijn boek? Kijk dan eens in mijn webshop.

Foto door Rahul Himkar verkregen via Unsplash.

De perfecte plottwist: plottwist of plotontwikkeling

~ verhaalentaal ~ Plaats een reactie

‘En dan gebeurt er plotseling iets compleet anders! Dat had je niet gedacht, hè?’ Wat je misschien ook niet had gedacht, is dat je voor een goede plottwist ook eerst goed moet nadenken voor je hem schrijft. Deze week kijken we of je een plotverloop of een plottwist schrijft. 

Plottwist en plotverloop: de basis

Een plottwist is dat moment in een plot waarop alles op zijn kop staat en hopelijk als een goede, onverwachte schok komt voor de lezer. Maar dat wil niet zeggen dat je zonder een plotselinge plottwist niet naar iets onverwachts kan toewerken. Dat kan ook geleidelijk: dan zie je iets gebeuren waar je niet naar hoeft te raden, maar waarbij het verschil tussen het begin en het einde wel veel van elkaar verschilt. Zoals een zorgzame moeder die aan het eind van het verhaal egoïstisch is geworden door iemand die te veel op haar heeft ingepraat dat ze ‘beter voor zichzelf moet zorgen’. 

Een goed plotverloop zonder een plottwist 

Als je een plot schrijft die heel anders eindigt dan een lezer verwacht, moet je heel geleidelijk aan schrijven, maar daar niet te geheimzinnig over doen. Laat zien hoe iets verandert en waarom het logisch is dat de wereld of je personages daarmee veranderen. De moeder die wat meer aan zichzelf moet denken en een pauze neemt om bij te tanken, zal de week erna niet superegoïstisch zijn, maar als het onderdeel van de heldenreis is, zie je dat wel gedurende de heldenreis ontvouwen. Dan zijn de ‘puzzelstukjes’ bepaalde beats waarbij de lezer de schok moet voelen die je normaal gesproken bij het speuren van de puzzelstukjes krijgt. 
“O, nee! Laat Moeder nu echt haar kind bij oma om te gaan shoppen? Da’s niks voor haar: als dat maar goed gaat…”

De schok van een plottwist

De plottwist wordt doorgaans gebruikt voor een schokeffect als de onthulling daar is. Maar dan moet je wel voldoende puzzelstukjes hebben achtergelaten om die plottwist te kunnen schrijven. Die puzzelstukjes van de plottwist moeten weer te speuren zijn: het is daarmee dus meer een kwestie van opletten dan met het verhaal meegaan en alles zien ontvouwen. Kijk voordat je beslist over het gebruik van een plottwist of je het verhaal voldoende spannend kan houden met mysterie. Je plottwist kan mislukken als je subplots en puzzelstukjes gaat maken omwille van de schok van de plottwist. Dat is het niet waard. Een goed geschreven plotverloop kan minstens net zo spannend en leuk zijn om te lezen. 

De spanning van het plotverloop

Een goed, spannend plotverloop verloopt niet met het mysterie van een plottwist, maar kan wel net zo spannend lezen. Als je het gevoel hebt dat een plot niet spannend is omdat het niet mysterieus genoeg is, bedenk dan eens wat je personage voor karaktertrekken heeft die voor een spannend narratief conflict zorgen. Een personage dat probeert om een uitweg te vinden uit een vervelende situatie gaat meestal gepaard met vallen en opstaan en het vinden van nieuwe oplossingen. Dat kan voor de lezer net zo spannend zijn als het mysterie van een plottwist. 

Het ‘wat is er aan de hand’ van de puzzelstukjes van een plottwist is van zichzelf niet beter dan het ‘hoe gaat dit nu verder’ van een plotverloop dat verschillende uitkomsten kan krijgen. 

Dit artikel verscheen eerder op Schrijven Online.


Foto door Javier Allegue Barros verkregen Unsplash.

Heb je hulp nodig bij het schrijven van een plottwist? Kijk eens in mijn webshop voor mijn schrijfcoachdiensten.

De perfecte plottwist: puzzelstukjes speuren

~ verhaalentaal ~ Plaats een reactie

‘En dan gebeurt er plotseling iets compleet anders! Dat had je niet gedacht, hè?’
Wat je misschien ook niet had gedacht, is dat je voor een goede plottwist ook eerst goed moet nadenken voor je hem schrijft. Deze week kijken we naar wat het voor de lezer leuk en mogelijk maakt om puzzelstukjes te speuren.

Puzzelstukjes van een plottwist moeten ademruimte hebben

De randvoorwaarden voor een puzzelstukje voor een plottwist beginnen bij de schrijver. Een puzzelstukje moet ademruimte krijgen. Dat betekent dat je het zodanig moet schrijven dat het op meerdere manieren geïnterpreteerd kan worden. Anders is het geen puzzelstukje, maar gewoon een bouwsteen voor je verhaal. Daarin komt de beslissing om een plottwist te schrijven met een andere belangrijke voorwaarde: je mag je verhaal niet willen dichttimmeren. Als je te graag wil dat je lezer een bepaalde hint op een bepaalde manier oppikt, of je personage op een bepaalde manier ziet, is je plottwist gedoemd om te mislukken. Bereid je dus voor om niet alleen puzzelstukjes te maken die passen, maar ook om een verhaal te schrijven waarbij de lezer en jij het niet per se op dezelfde manier lezen.

Puzzelstukjes van een plottwist moeten dubbelzinnig zijn

Interessante puzzelstukjes laten doorschemeren dat er iets meer aan de hand is dan in eerste instantie lijkt. Als het personage A zegt, bedoelt het dan ook A, of misschien ook B, of zelfs C? Houdt het iets achter voor het ene personage, en is het eerlijk tegen de ander?
Als er in het enge, verlaten huis iets plaatsvindt, is dat gebruik van alleen symboliek die de schrijver inzet voor een sfeeromschrijving, of een trucje van een personage om te waarborgen dat er niemand komt en die daar plannen kan smeden?

Zorg ervoor dat je het algemene plot duidelijk houdt, zodat je lezer niet tot oprechte verwarring aan toe op het verkeerde been wordt gezet. Maar zodra je aan een puzzelstukje gaat werken, zorg er dan voor dat je zoveel mogelijk schrijftechnieken inzet om ervoor te zorgen dat je lezer aan de slag gaat met het raadsel dat je hier doet om de lezer de code te laten kraken. Schrijf je een rode haring? Is je dialoog iets aan het verbergen of is die daadwerkelijk zo simpel als die lijkt? Is dit symbolisch of een sfeermaker? Dan heeft de lezer iets om constant waakzaam over te zijn.

Puzzelstukjes van een plottwist moeten overal te vinden zijn

Aan het begin van het boek, in het midden, of vlak voor de onthulling. In dialogen, de omgeving, symbolieken… puzzelstukjes moeten op ieder moment en op elke manier in je verhaal terug kúnnen komen. Maak het niet te voorspelbaar dat je alleen puzzelstukjes verstopt op een specifieke plaats, of ze op eenzelfde manier naar voren laat komen. Zet ze niet per se overal in het verhaal in: het verhaal zelf heeft voorrang op de plottwist. Maar zorg er wel voor dat het speuren naar een puzzelstukje achteraf gezien relatief meteen begint en werkelijk door het hele boek heen een gegeven is.

De puzzelstukjes van een plottwist moeten duidelijk lijken

In puzzelstukjes van een plottwist zit altijd een paradox: ze moeten verstopt zitten, maar wel te vinden zijn. Een goede plottwist is er eentje waar de puzzelstukjes duidelijk zijn te identificeren als zodanig, maar wat het echte raadsel moet zijn, is wat het puzzelstukje precies probeert te zeggen. Hier en daar mag een puzzelstukje echt verstopt zijn, maar over het algemeen moet je eerder uitgaan van het ontcijferen van het puzzelstukje, dan van het verstoppen van het puzzelstukje zelf. Speuren is pas leuk als je iets hebt om mee te speuren.

Dit artikel verscheen eerder op Schrijven Online.

Wil je hulp met het schrijven van een plottwist? Kijk eens in mijn webshop voor mijn redactiediensten.

Foto door Evgeni Tcherkasski, verkregen via Unsplash.

De perfecte plottwist: puzzelstukjes maken

~ verhaalentaal ~ Plaats een reactie

En dan gebeurt er plotseling iets compleet anders! Dat had je niet gedacht hè?’
Wat je misschien ook niet had gedacht, is dat er voor een goede plottwist ook eerst goed moet nadenken voor je hem schrijft. Deze week kijken we hoe je de puzzelstukjes van een plottwist maakt.

Een goede voorbereiding is het hele werk

Als je besluit dat eenplottwist in je verhaal past, moet je hard aan het werk. Je kan geen goede plottwist maken als je aantekeningen en uitwerkingen aan de tekentafel niet kloppen. Daar moet je dus ook beginnen. Tot op zekere hoogte kan je stellen dat je pas aan je boek mag beginnen zodra de plottwist net zo duidelijk is als de belangrijkste beats van je plot. Afhankelijk van de exacte uitwerking van de plottwist moet je aan verschillende dingen denken. Maar schrijf sowieso alle punten en details die een plottwist maken chronologisch uit. Als je veel details te verwerken hebt, kan je ook met exacte data werken. Zijn er details die van zichzelf niet aan een tijd gebonden zijn, zoals een tijd van een moord. Schrijf dan op wanneer dat enebelangrijke voorwerp voor het eerst werd opgemerkt.

Zo maak je van details puzzelstukjes voor een plottwist

Puzzelstukjes van een plottwist zijn vaak details. Per definitie vallen die niet zo op. Dat komt goed uit: dat maakt de onthulling van een plottwist sterker. Maar ze moeten niet onzichtbaar zijn, want dan valt er niets meer te puzzelen. Je kan van een detail een puzzelstukje maken. Een vuistregel daarvoor is: laat het detail een detail, maar maak de context eromheen opvallend.

Stel dat een teddybeer een rol gaat spelen in de plottwist. Laat de teddybeer dan subtiel in de scène voorkomen: een personage ziet hem op het bed liggen. Schrijf dan niet zozeer over Teddy, maar bijvoorbeeld over de kamer. Laat daar een sfeer hangen die de lezer niet vergeet. Of laat Teddy een keer achter op de kinderopvang, waarna de scène verdergaat met een dialoog over kinderlijke onschuld. Latere plottwist: Teddy is getuige geweest van iets gruwelijks… Dat staat dan later in groot contrast. En dan is de kans heel groot dat Teddy ineens terug in het geheugen komt. Als die eerdere sfeeromschrijving goed is gelukt, is Teddy ook bij de eerste keer lezen niet zo’n grote figurant in de scène als je zou denken.

De zichtbaarheid en plaats van puzzelstukjes van een plottwist

Je verspreidt puzzelstukjes van een plottwist door het hele verhaal. Het risico van een plottwist is dat je verschillende lezers hebt. Degene die je heel makkelijk kan foppen, maar ook degene die bij de eerste van de twintig hints alles al lijken te doorzien. Dat maakt dat je heel goed na moet denken wanneer je een puzzelstukje plaatst. Houd deze beide lezers in gedachten en bedenk vervolgens:

  • Als ik hier (nog steeds) geen puzzelstukje plaats, dan snapt de ‘slapende’ lezer straks helemaal niets meer van de onthulling.
  • Als ik hier al een/ dit puzzelstukje plaats, is de slimme lezer dan de rest van het verhaal al verveeld omdat die vanaf nu dan alles aan ziet komen?

Probeer daar vervolgens een middenweg in te vinden. Dat is niet altijd eenvoudig, maar je kan je opschrijfboekje gebruiken om verschillende scenario’s uit te testen om te zien hoe duidelijk sommige hints al dan niet naar voren komen.

Puzzelstukje of plot?

Een plottwist slaagt pas als de lezer uiteindelijk terug kan bladeren en de puzzelstukjes ziet waar die eerst nog verstopt leken. Maar dat betekent niet meteen dat je van het begin af aan met hints moet gaan strooien. Het is verstandig om snel mogelijk plotpuntente zaaien, maar die moeten vooral het verhaal dragen. Een goede plottwist zet het verhaal op zijn kop. Dat betekent verwarring en is de bedoeling. Maar zodra je omwille van die spectaculaire verwarring een onstabiel plot schrijft, gaat er iets mis. Controleer voor het toevoegen van een puzzelstukje of het verhaal als geheel nog wel te volgen is.

Dit artikel verscheen eerder op Schrijven Online.
Foto door Vardan Papikyan verkregen via Unsplash.

Heb je iemand nodig die je helpt je plottwist na te kijken? Kijk eens in mijn webshop.