Wanneer is een gat in het plot onvergeeflijk?

Gaten in het plot moet je zoveel mogelijk voorkomen. Maar dat kan niet altijd. Eindeloos reviseren of herlezen voorkomen contiuïteitsfoutjes niet volledig. Welke gaten in het plot zijn niet zo erg en welke kunnen je hele verhaal laten wankelen, of ongeloofwaardig of geforceerd laten lijken?

Wie heeft die deur ineens opengedaan?

Het bekendste en makkelijke voorbeeld van een gat in het plot is de gesloten deur. De deur zit pottdicht, de sleutel is weg en twee alinea’s later stapt je held zonder problemen de deur uit. Die fout lijkt makkelijk op te sporen, maar dat valt tegen. Haal er een detail als een gesloten deur er maar eens uit tussen alle ruzies, sprekende sfeeromschrijvingen en mogelijke puzzelstukjes van een plottwist. Ook al is de schrijver het grote brein achter het verhaal, tenzij die volgens Chekhov’s gun schrijft, herinnert die zich zelden iedere zin, detail en samenhang.

Waarmee valt of staat (de geloofwaardigheid van) je boek?

Je moet er dus vrede mee hebben dat je de spreekwoordelijke strijdbijlop een bepaald moment moet begraven in de strijd tegen gaten in het plot. Maar met diezelfde bijl moet je toch nog een laatste keer een flinke klap kunnen uitdelen. Daar waar gaten in het plot opgemerkt kunnen worden, moeten ze weg. Maar je hoeft niet elke zin van je boek onder een microscoop te leggen in de hoop zo’n fout op te merken. Je moet alleen weten wanneer het verhaal compleet anders zou verlopen of het niet langer meer logisch is als er iets zou veranderen.

Daarvoor schrijf je de belangrijkste gebeurtenissen uit je verhaal op. Niet om te controleren of je die allemaal wel hebt meegenomen, want dat is vast en zeker het geval. Zou je echt vergeten dat de boerenknecht zonder wapen eerst een zwaard moet vinden, voordat hij op pad gaat om de draak te verslaan? Vast niet: dat soort zaken zijn vaak complete beats van de drieaktenstructuur. Mist daar iets, dan merk je bij een revisie wel dat er iets rammelt. Maar schrijf die beats en kleinere belangrijke punten in je verhaal wel allemaal op. Die vormen de basis voor het belangrijke speurwerk dat je gaat doen.

Wat vormt de kern van de beat?

Om de grootste potentiële gaten in het plot op te merken, kijk je naar wat de kern van een beat vormt en wat ervoor nodig is om die beat tot zijn recht te laten komen. Neem de boerenknecht die een zwaard moet vinden. Met alleen een wapen oprapen kom je niet ver in een gevecht tegen de draak. Je zal ermee moeten leren omgaan. Dus volgt er een trainingskamp. En daar komt de ridder zichzelf tegen. Hij heeft nog geen goede conditie, is bang aangelegd, of vindt zichzelf een beetje te goed: “nu ik uitverkorene ben om de draak te verslaan, word ik door iedereen aanbeden. Alles komt me aanwaaien, dus ik hoef voor het trainen ook nog maar weinig moeite te doen.”
Om gaten in het plot te herkennen, kijk je dus niet naar het meer brede ‘de training met het zwaard’, maar wat die training nu precies de narratieve waarde geeft. In dit geval is dat een groeiproces. En hoe moet de boerenknecht groeien?
* fittter worden
* angst overwinnen
* nederigheid leren

Die zaken geven de beat waarde. Vergeet je dus iets of ga je sleutelen aan datgene wat aan die onderliggende boodschap bijdraagt, dan krijgt je een gat in je plot dat ook daadwerkelijk storend is, niet alleen onhandig, zoals de plotseling niet langer gesloten deur.

Voorbeeld van een raar gat in het plot

In ‘Harry Potter en de relieken van de dood’ zijn Harry en zijn beste vrienden Ron en Hermelien ondergedoken. Een gevolg daarvan is dat ze vaak honger hebben, omdat ze geen eten kunnen vinden. Maar op een zekere dag komen ze andere personages tegen die net als Harry en co kunnen toveren. Deze reigers vissen met een toverspreuk zonder moeite zalm uit de rivier. Van geroosterde zalm verhonger je niet…

Dit zou een voorbeeld van een ‘gesloten deur’ kunnen zijn. Maar het is dat niet omdat:
* De honger ervoor zorgt dat Ron steeds chargrijniger wordt…
* … waardoor Ron vatbaarder is voor onredelijkheid…
*… die hem uiteindelijk laat weglopen…
*… waardoor later essentiële latere plotpunten kunnen plaatsvinden

Noem het Deus ex machina of een gat in het plot. Feit blijft: in een boek waar mensen kunnen tóveren, wordt een toverspreuk vergeten. Dat zorgt voor langdurige en onnodige ruzies en narratieve conflicten. Veel fans vinden de ruzie waardoor Ron wegloopt erg geforceerd. Daar zijn verschillende oorzaken voor, maar schrijftechnisch gezien is deze daar zeker een van.

Hoe had dit gat in het plot opgespoord kunnen worden volgens het eerder gegeven stappenplan opgemerkt kunnen worden?

De kern van de beat/ het ‘verhaal van de ruzie’ is : ondergedoken zijn moet geen pretje lijken. De ruzie van Harry en Ron mag dit níet zijn. In ons eerdere voorbeeld zou dat hetzelfde zijn als zeggen: de boerenknecht heeft een zwaard nodig.

Ondergedoken zijn is dus het probleem. In het verhaal geeft dat de problemen:
* De missie waarop Harry en co zijn, voelt uitzichtloos
* Ze weten niet wat er in de buitenwereld gebeurt
* Ze snakken naar contact met anderen

Dat is ook waar Ron uiteindelijk op breekt, maar de nadruk wordt daarbij gelegd op het feit dat hij slecht met honger om kan gaan. Er wordt letterlijk geschreven dat Ron op zijn slechtst is als hij nauwelijks heeft gegeten. Níet als hij zijn familie mist. En dat vormt nu precies de kern van deze beat. Het is een probleem dat in tegenstelling tot de honger, niet zomaar op te lossen is. Want duik je niet meer onder, dan vlucht je niet langer. Dan stort dat deel van het verhaal in. Eten of geen eten: onderduiken blijft nodig en sociaal isolerend, dus vervelend. De kern van deze beat blijft dan intact.

Fiks de gaten in de plot die de kern van een beat wankel maken. Eventuele kleine gaten in je plot worden je dan wel vergeven.

Heb je hulp nodig met het schrijven van je boek? Ik help graag. Kijk eens in mijn webshop.

Foto door Francisco De Legarreta C. verkregen via Unsplash.