Kan een personage van rol veranderen?

Ieder personage begint met bepaalde overtuigingen. Gedurende het boek veranderen die vaak, als onderdeel van de personagegroei. Dat zorgt ervoor dat een personage verandert. Maar wat doe je als je die groei ervoor zorgt dat het personage een compleet andere weg inslaat?

Archetypen en rollen van personages

Ieder personage heeft een bepaalde rol en een archetype. Als je daar te ver van afwijkt, kan de lezer in de war raken. Maar als jij als schrijver het verschil weet tussen rol en archetype, is het makkelijker om goed af te bakenen hoe je personage mag veranderen gedurende het verhaal.

Simpel gezegd zijn archetypen het ´soort persoon´ dat je personage is. Daarbij horen ook bepaalde talenten en waarden. Denk aan de nar, die grappig is en mensen bij elkaar brengt. Dat is wat het personage van zichzelf is. Of er nu moet worden opgelet op school, met vrienden wordt gespeeld of de carriéreladder wordt beklommen, deze waarden en karaktertrekkenpersonages blijven hetzelfde.

De rol wordt toebedeeld. Denk aan de hoofdrol, of de rol van een beste vriend. Gedurende het boek kan die rol veranderen. De ene keer is het personage degene die redt, in een andere scène wordt het gered. De rol van een personage staat dus niet vast, maar een archetype wel.

De spannende tropes over een wisselende rol

Tropes waarin de rol van een personage verandert, zijn niet ongewoon. Denk aan:

* van vijanden naar geliefden, of andersom
* dubbelspionnen
* van vriend naar verrader

Rollen van personages veranderen niet halsoverkop. Omwille van een goede spanningsboog gaat dat geleidelijk aan. Net als een spanningsboog gaat de groei of verandering van een personage in stapjes. Een personage reageert middels actie-reactie op situaties vanwege eigen overtuigingen, niet omdat de schrijver dat wil. Anders schrijf je te geforceerd.

Maar niet alleen vanwege de spanningsboog is het belangrijk dat een personage geleidelijk aan op wat voor manier dan ook verandert. Het maak ook plottwists mogelijk, omdat de rol van een personage daarmee kan veranderen.

* Plottwist: hij is als spion iemand anders dan je denkt
* Plottwist: hoewel de beste vriend de meest betrouwbare rol moet zijn voor je held, krijgt de vriend nu de rol van verrader.

Maar de plottwist of de spanningsboog kunnen nog zo origineel zijn, als je een rol verandert omwille van drama of de schok, dan gaat dat niet werken. En dan komt het archetype van je personage weer om de hoek kijken.

Het archetype van een personage verandert nooit

Het archetype van je personage mag niet veranderen. Het verandert wat voor iemand je personge ten voeten uit is en het is voor je lezer ook een vaststaande blauwdruk om te weten wat voor vlees die in de kuip heeft. Maar een archetype is een gegeven dat aan interpretatie onderhevig is. En dat kan je in je voordeel gebruiken. Sterker nog, dat moet je doen als je wil dat je plottwists niet gaan wankelen, of de rest van het verhaal niet raar lijkt zodra je personages van gedachten of partij veranderen.

Laten we het archetype magiër als voorbeeld nemen. Die wil een nalatenschap achterlaten en staat voor kracht.
Als je dat vertaalt naar de traditionele held, dan is dat iemand die bijvoorbeeld een medicijn voor kanker wil uitvinden en daarmee de geschiedenisboeken in gaat. Maar als dat om wat voor reden dan ook niet lukt, is dit personage er ook één dat gevoelig zal zijn voor bepaalde omkoping, of in de val kan trappen van hersenspoeling. ‘Dat medicijn komt er nooit, maar als je je bij onze maffiabende aansluit, zal je voor altijd berucht worden en machtig worden binnen onze hierarchiën.’
Dat sluit nog steeds aan bij het verlangen van deze magiër om de geschiedenisboeken in te gaan, hetzij om compleet andere redenen.

Deze dokter krijgt een andere rol: van heldhaftige redder wordt die nu een slechte overheerser. Maar de beweegredenen blijven hetzelfde, omdat het aan blijft sluiten bij het archetype.

In de film Neuremberg moet een psychiater een hoge Nazi onderzoeken, wil daar bekend om worden. Diezelfde Nazi gebruikt die wens tegen hem om hem helemaal onderuit te halen als de bevindingen van de psychiater niet wordt geloofd. Later wil hij zijn bevindingen verkondigen als waarschuwing, niet voor roem. Omdat hij nog steeds niet wordt geloofd, raakt hij aan de drank. Zo gaat zijn rol van potentiële held naar een tragische onbegrepen verstotene, terwijl zijn archetype hetzelfde blijft.

Dit zegt een archetype over je thema

Als je schrijft over een personage dat sterk van rol gaat veranderen, kijk je dus naar de mogelijkheden die je daar binnen het archetype hebt. Als vanzelf kijk je dan ook naar je verhaalthema en welke mogelijkheden je hebt. In het voorbeeld van de magiër: als je hoofdpersonage staat voor kracht, wat is dan een mogelijke schaduwkant? Machtsmisbruik en groootheidswaanzin, bijvoorbeeld. Als je personage van rol gaat veranderen, moet die omwille van de spanningsboog en het onthullen van een eventuele plottwist met die schauwkanten flirten, erdoor verleid worden of zich er (eerst nog) uitgesproken tegen verzetten. Zo wordt het hoe dan ook een groot deel van je verhaal.

De keuze van een archetype bepaalt dus ook hoe en of je bepaalde thema’s en plottwist in kan zetten. Bedenk daarom zo snel mogelijk welke rollen en archetypen je je personages toebedeelt. Want dat moet ook nog eens aan gaan sluiten bij het verhaalelement dat personages zo dramatisch van rol veranderen. Of het nu van vriend naar vijand is, of het een complete verschuiving van moralen betreft, waarom verandert je personage überhaupt zo van mening, of van een bepaalde kant van goed versus kwaad?

Personagegroei is onmisbaar in iedere roman, maar een verandering van overtuigingen is een verhaalthema op zich. Zorg er dus voor dat je zowel op het gebied van rollen en archetypen van een personage als betreft het grotere verhaal voor jezelf duidelijk hebt wat je ermee wil vertellen. Het kan het verschil maken tussen een verhaal dat staat als een huis of leest als een handjevol gedachten en overtuigingen die willekeurig bij elkaar op een hoop zijn geplakt.

Heb je hulp nodig bij het schrijven van je bork? Kijk dan in mijn webshop voor mijn redactiediensten.

Foto door Ali Hajian on Unsplash.