Schrijfoefening: test je verhaal op oppervlakkigheid

Een verhaal kan spectaculair zijn, maar als het daarbij blijft, zal het verhaal nooit echt interessant worden. Ieder verhaal heeft daarom elementen nodig die ervoor zorgt dat het niet oppervlakkig blijft. In deze schrijfoefening leer je hoe je dat kan controleren.

Een voorbeeld: vervelende kindermedia

Je hebt het vast wel eens gezien: een televisieserie of een boek voor kinderen wat je het beste kan omschrijven als ‘superzoet en schijnheilig’. Zonneschijn, regenbogen en eenhoorns is dan niet langer figuurlijk. Werkelijk alles in het medium is onschuldig, zacht en vrolijk. Zelfs als de held in de problemen zit, wordt er na twee dagen er een oplossing aangedragen door pluizige konijntjes, waarna de held meteen vrolijk zingt.
De vrolijkheid is zo overdreven, dat zelfs het verdriet in het grotere plaatje vrolijk van aard lijkt te zijn.

Zo schaadt oppervlakkige vrolijkheid dit verhaal Het gaat zó uit van die ene emotie of dat ene moraal dat je er met de beste kunde geen boeiend verhaal meer van kan maken. Het is simpelweg te oppervlakkig.

Wat maakt een verhaal precies oppervlakkig?

Een verhaal kan om meerdere redenen oppervlakkig zijn. Clichés zijn een grote boosdoener. Als iets voorspelbaar is, gaat de lezer bewust of onbewust erop letten of de veronderstelling die daarbij komt kijken, klopt. Als er een mysterieus doosje wordt gevonden na opa’s overlijden, voorspelt de lezer dat gaat blijken dat hij is vreemdgegaan. Tot dat wordt bewezen of ontkracht, belandt alles wat je schrijft op de achtergrond. Kortom: een lezer is met niets anders meer bezig.
Datzelfde gaat op voor de emotionele beleving van het plot of je personages. Als die alleen maar bezig zijn om duidelijk te maken dat een bepaalde emotie alles bepaalt en het hele moraal daarmee op leunt, wordt het verhaal daar ook oppervlakkig van. Zoals een mierzoet kindermedium kan beweren: als we allemaal maar blij zijn, gaat al het verdietige de wereld uit.

Een verhaal is oppervlakkig zodra de lezer maar met één ding bezig is.

Het hoeft niet heel erg ingewikkeld te zijn om een tekst van meerdere lagen of emoties te voorzien. Denk aan een simpel verhaaltje voor kinderen waarin het hoofdpersonage zijn vriendje kwijt is. Natuurlijk zal verdriet in zo’n geval de boventoon voeren. Maar zodra je ook een sprankje hoop of doorzettingsvermogen laat zien en dat in dat verdriet verweeft, is het geheel in de basis al niet meer zo oppervlakkig.

Zorg voor samenhang

Zodra je met een moraal, thema of de boodschap van een scène aan de gang gaat, bekijk je wat je wil dat de lezer ervan onthoudt of meeneemt. Spanning? Angst? Een les? Een mogelijkheid om een eigen mening te vormen?
Wat het ook is, dat bereik je niet door je maar op een emotie of een ander uitgangspunt te focussen. Daarvoor heb je verschillende elementen nodig, zoals in het voorbeeld van het verloren vriendje. Het werkt nog het beste als je die elementen op de een of andere manier aan elkaar verbindt en voor samenhang zorgt. Daar kan je ook meerdere perspectieven van personages voor gebruiken. Vriendschappen zijn daar heel geschikt voor. Kijk maar:
* Als een vriendenduo eenzelfde uitdaging aangaan, is de het plotelement hetzelfde. Maar de ene vriend bang is aangelegd en de andere wat dapperder, kan je dat gebruiken om het thema: uitdaging overwinnen verder uit te diepen, zonder dat je daar de spreekwoordelijke filosofische diepte in hoeft te gaan.
* Vriendschappen kunnen een verhaal verrijken doordat ze herhaling nodig hebben die verfrissend moet zijn.

Een laatste controle

Door jezelf de volgende vragen te stellen, kan je controleren of je verhaal te oppervlakkig is.

• Heb je meerdere emotionele belevingen die aan bod komen?
• Heb je meer dan een verhaalthema?
• Worden de verhaalthema’s vanaf verschillende kanten belicht?
• Geef je de lezer de vrijheid om zelf een mening te vormen naar aanleiding van de verschillende perspectieven in het verhaalthema?
• Ligt het moraal er niet te dik bovenop?
• Heb je eventuele clichés clichebestendig gemaakt?

Clichés die passen bij je verhaal

Het laatste punt heeft wat extra uitleg nodig. Clichés zijn per definitie oppervlakkig. Maar soms kan je er niet omheen om een cliché te gebruiken. Anders kan je tientallen pagina’s bezig zijn om iets simpels duidelijk te maken. Als een cliché te handig is om te laten liggen, kijk dan hoe je het cliché nog steeds kan gebruiken om een ander gegeven aan te vullen.

Stel dat je er niet omheen kan dat je personages op het eerste gezicht verliefd worden. Bovendien vinden hun ouders dat ze vanwege hun verschillende sociaaleconomische status niet bij elkaar kunnen zijn.
Deze Romeo en Julia hebben eenzelfde doel: kunnen trouwen zonder ruzie met hun ouders. Maar Romeo wordt van dit conflict vooral moedeloos, waar Julia vooral kwaadheid ervaart. Die emoties moeten ze ieder voor zich zien te overwinnen, maar ook als koppel. Ze zullen elkaar helpen. De ene keer troost Romeo Julia, dan weer andersom. Als vanzelf krijgt de lezer de lezer de ene keer de beleving van moedeloosheid mee, de andere keer die van kwaadheid. En natuurlijk mag ook verliefdheid niet ontbreken.

Zo kan je eerdergenoemde samenhang ook als een ui afpellen. Wat zit eronder? En daaronder? En waarom? Het antwoord op de laatste vraag staat vaak in de personagebiografie. Onderschat dat document niet: een beetje tussen de regels door lezen kan je al enkele opties geven om een cliché op zijn minst unieker te laten voelen. Maar besteed wel aandacht aan deze uitwerkingen. Als je clichés kort door de bocht uitwerkt, zullen ze altijd vervelend blijven lezen. Persoonlijke details zorgen ervoor dat ze al een stuk minder opvallen als een veelgebruikt verhaalelement.

De lezer uitdagen

Als je oppervlakkig schrijft, komt het erop neer dat je de lezer niet uitdaagt. Om een eigen mening te vormen, het verhaal voor zich te zien, of zelfs maar op te letten. Als je ervoor zorgt dat de lezer iets heeft om de aandacht bij te houden, is de kans dat je oppervlakkig schrijft een stuk kleiner.

Heb je hulp nodig bij het schrijven van je boek? Kijk dan eens in mijn webshop voor de mogelijkheden voor manuscriptredactie.

Foto door Carrie Borden verkregen via Unsplash