Als je een boek schrijft met een fantasierijke inslag of met een verhaal dat zich in een heel ander tijdperk afspeelt, is het belangrijk om te bedenken wat voor de bewoners van je papieren wereld normaal of denkbaar is. Maar dat is niet altijd eenvoudig af te bakenen. Als je op de tekentafel teruggaat naar de tijd van de gebroeders Grimm en onze tijd vergelijkt, komt je een aantal handige verschillen en overeenkomsten tegen die je een basis voor het schrijven van een worldbuilding kunnen geven.

Wat maakt een menselijke wereld?

In de meeste gevallen schrijf je over een personage dat in een samenleving leeft. Denk aan: er zijn dorpen en steden, regels en wetten en dingen waar de bewoners van deze wereld zich mee bezig houden of moeten houden. Wat dat precies inhoudt, ligt van de wereld in kwestie af. Maar je kan op enkele basisprincipes rekenen:

* Mensen leven in een gemeenschap, waarin ze elkaar van ziekten willen genezen
* Mensen moeten overleven: ze hebben een huis of een andere beschutting voor natuurgeweld nodig, ze moeten te eten en te drinken en kleren hebben om zich te beschermen tegen bepaalde weersomschandigheden
* Mensen moeten zich aan bepaalde regels houden. Of die nu van de burgermeester zijn, of van de stam die de rolverdeling van de leden bepaalt.

Hoe dat er precies uitziet, scheelt per verhaal. Let daarbij op dat in onze tijd daarbij het verschil tussen willen en nodig hebben soms sterker is vervaagd dan we zelf in de gaten hebben. We hebben ontspanning nodig na een lange periode hard werken, maar daarvoor hoeven we niet naar Thailand, of zelfs maar naar Frankrijk. Gewoon een dag of twee zonder takenlijst of zorgen in de zon zitten aan de andere kant van de stad is daarvoor in principe al genoeg. Net zoals we geen wasmachine nodig hebben om onze kleren te wassen. Wassen kan ook met de hand, ook al duurt dat een eeuwigheid langer.

Kortom: kijk eerst eens heel kritisch naar wat je personage nodig heeft en wat mensen in de meest basale manier van het woord doen om in leven te blijven, of aan een samenleving deel te nemen.

Wat zou Roodkapje daarvan denken?

Om te bepalen wat je personages echt nodig hebben, beeld je je in dat je Roodkapje vertelt over sommige voorzieningen die we hebben. Een wasmachine, bijvoorbeeld. Maar ook een magetron: ze zou denken dat je een soort persoonlijke kok hebt. Een maaltijd waarbij de groenten geschild en gewassen zijn? En die in enkele minnuten klaar is? Hoe dan? En ze zou zich de snelheid waarmee je je kan verplaatsen in een auto waarschijnlijk nauwelijks kunnen voorstellen. Maar anderszijds: als ze in het huidige Brabant woont, wat heeft zij dan als gewone sterveling in Amsterdam te zoeken? Zo ver reikt haar sociale kring waarschijnlijk niet en ze heeft geen familielid in de handel dat voor zaken wel de wereld over vaart.

Een ander voorbeeld: internet. Zonder gaan we niet meteen dood, maar als een internetstoring maar lang genoeg duurt, zijn we wel het haasje, omdat zoveel dingen eraan gelinkt zijn. Voor sommige beroepen ben je er volledig van afhankelijk, wat dus invloed heeft op je loonstrookje. En als je iets moet regelen via de overheid, gaat dat vaak ook digitaal. Roodkapje kan per post een brief naar de burgermeester sturen of naar het stadsloket lopen. Maar onze post wordt al niet meer dagelijks bezorgd en de gemeentemedewerkers kunnen je zonder je Digi-D ook niet verder helpen.

Kijk op deze manier eens wat er in jouw papieren wereld makkelijk voorhanden is, of moet zijn. Schrijf ook op waarom dat kan of niet kan. Misschien is er iets wel compleet overbodig. Houd hierbij een tijdperk bij in gedachten nemen om alles makkelijker af te kunnen bakenen.

Wat zou Roodkapje doen?

Als Roodkapje zich wil vermaken, speelt ze misschien met een bal, of plukt ze bloemen. Naar de speeltuin gaat ze niet. Misschien heeft ze zelfs geen tijd om te spelen en moet ze moeder in het huishouden helpen, omdat de was doen bij gebrek aan een wasmachine zo langt duurt. Daar staat tegenover dat Roodkapje zich absoluut geen zorgen hoeft te maken over het zoeken van een geschikte studentenkamer. (Ja, Roodkapje is in de orginele versie van het sprookje een tiener 😉 ) Studeren? Ze heeft als meisje uit haar tijdperk misschien niet eens een basisschoolopleiding afgerond.

Kijk op deze manier eens waarover jouw personages (niet) nadenken. Als vanzelf kom je ook tegen wat er in de wereld al dan niet voorhanden is, en welke dingen daardoor een probleem vormen. Of juist niet: als je er rekening mee moet houden dat je maanden bezig bent om een houtvoorraad voor de winter te leggen,zodat je niet doodvriest, is verveling geen probleem meer.

Een verhaalthema of conflict voor de worldbuilding

Schrijf op wat jouw ‘Roodkapje’ van bepaalde dingen zou denken. Wat vindt ze normaal en wat vindt ze abnormaal? Schrijf in een kolom daarnaast op wat ze zou doen. Waarschijnlijk gaat je als vanzelf iets opvallen. Zoals bijvoorbeeld: Als je dagelijkse leven zo in beslag genomen wordt door het doen van het huishouden, omdat de moderne voorzieningen onderbreken, is het logischer dat je over meer alledaagse dingen of hindernissen schrijft dan over iets complex als politieke systemen.
Daarom gaat de spanning van het verhaal van Roodkapje en de wolf over iets heel basaals: hoe overleef ik de weg van thuis naar oma? Blijf op het pad en praat niet met vreemden!

Maar als je schrijft over een personage dat opgroeit in oorlog, is gevaar aan de orde van de dag. Om te overleven, zal je held daar een einde aan willen maken, willen vluchten of zich aan moeten passen. Hoe kan dat, met de middelen die voorhanden zijn en het wereldbeeld waarnaar dit personage kijkt?

Op deze manier kan je de eerste regels van je worldbuilding bepalen of een opzetje zoeken voor het centrale conflict van je held, als je al een begin met de personagebiografie hebt gemaakt.

Heb je hulp nodig bij het schrijven van je boek? Kijk eens in mijn webshop voor mijn mogelijkheden voor schrijfcoaching.

Foto door Michael Kroul verkregen via Unsplash.

De wil van een personage en een plotverloop kunnen nogal eens botsen. Je personage wil zo min mogelijk tegenslag en zo makkelijk mogelijk groeien. Maar als het alles in de schoot geworpen krijgt, is de lezer snel verveeld. Het kan dus lastig zijn om daar een middenweg voor te vinden. Daar helpt deze schrijfoefening je bij.

Probleem versus conflict bij creatief schrijven

Een korte opfrisser: om in een verhaal te kunnen spreken over een conflict, moet dat aan de volgende voorwaarden voldoen:

* Je personage wordt uit zijn comfortzone gehaald.
* De nieuwe situatie is voor je personage ongemakkelijk, gevaarlijk, naar of eng.
* Je personage heeft iets te verliezen.
* De omstandigheden dwingen je personage om het conflict zelf aan te gaan.

En ten behoeve van deze schrijfoefening voegen we daaraan toe: er moet nog een fatsoenlijke (drie-akten)structuur overblijven met een degelijke spanningsboog.

Casus: vliegveldproblemen en de vliegveldfee

In deze schrijfoefening is er het volgende aan de hand: Je personage is onderweg met het vliegtuig en tijdens een overstap wordt de volgende vlucht plotseling geannuleerd vanwege een vreselijke sneeuwstorm. Je personage kan erop rekenen dat het de komende 72 uur vastzit in het wettelijke niemandsland van het vliegveld. Dat brengt de nodige ongemakken met zich mee, zeker ook omdat meer mensen daar last van hebben. Want een veldbed is nog wel op te zetten, maar als een vliegveld vol mensen een slaapplaats nodig heeft, is dat wel een ander verhaal.
Uiteraard willen deze mensen niet vastzitten op het vliegveld, en bovendien hebben ze weinig tot geen toegang tot informatie over wanneer ze naar hun bestemming kunnen vliegen. Kortom: genoeg dingen die misgaan. Maar omdat je personage zich voorbereid heeft op een lange vlucht, zullen er ook nog wel wat kleine dingen zijn die het leed wat dragelijker zullen maken. Denk aan het boek wat is ingepakt en nog wel voor wat uurtjes vermaak kan zorgen. Maar niet voor 72 uur…

Schrijf eerst op welke grote en kleine ongemakken je personage kan verwachten bij deze situatie. Denk aan:
* Krijgt je personage een slaapplaats, genoeg eten en drinken en toegang tot sanitaire voorzieningen? Kan die daar zelf voor zorgen of is het een kwestie van geluk wat het krijgt toegewezen? Hoe zit dat met toegang tot opladers en wifi?
* Mist je personage nu een belangrijk moment? Een vergadering, een begrafenis?
* Het vliegveld is met alle goede bedoelingen nog steeds erg slecht met het communiceren van de informatie.
* De inhoud van de handbagage is kostbaar en kan niet 24/7 worden bewaakt: je personage moet ook slapen…

En schrijf daarna erachter in hoeverre jouw personage daar echt ongemak bij ervaart. Of dat het eigenlijk wel meevalt.
Denk aan:
* Je personage heeft een half koffer aan eetbare souvenirs
* Die vergadering was er een waar de baas waarschijnlijk toch alleen maar ging schreeuwen en kleineren. En er bestaat nog zoiets als notulen…

Er blijft altijd een lijstje over met een aantal dingen die nog steeds een irritatie, zo niet een serieus probleem vormen.

Gelukkig verschijnt daar plotseling de vliegveldfee! Die kan een van deze problemen laten verdwijnen met een zwaai van een toverstokje om te zorgen dat het vliegveldpersoneel je met een probleem een voorkeursbehandeling geeft. Maar omdat het hier over een personage gaat, is de voorwaarde wel dat deze scène van het gestrande vliegveld nog een fatsoenlijke spanningsboog en conflict oplevert. Anders kan je de scène net zo goed schrappen. De vraag van deze schrijfoefening: welk ongemak wil en mag je personage door de vliegveldfee laten wegtoveren?

Willen en nodig hebben 2.0

In wezen is het antwoord op deze vraag het vertrouwde principe van willen en nodig hebben bij creatief schrijven. Alleen ben jij hiermee niet meer als enige aan zet, maar krijgt je personage ook een vinger in de pap. Het daagt je uit om goed te kijken naar wat er in je verhaal en in deze scène nu echt grote conflicten zijn. En ongeacht hun grootte, in hoeverre het echt een conflict oplevert dat de lezer iets leert over het plot of je personage. Kijk eens naar de volgende tabel.

Wens	leert je over het personage	Leert je over het plot	Dat sluit bijna altijd uit	dat maakt nog mogelijk
Ik wil geen zorgen meer hebben over de toegang tot genoeg en voedzaam eten	dat het praktisch is ingesteld	dat conflicten niet zozeer van praktische aard zijn	Dat je personage in paniek schiet als er iets onverwachts gebeurd	Dat iets emotioneels je personage gaat vloeren
Ik wil mijn spullen veiligstellen van diefstal	Dat het waarde hecht aan (een specifiek) bezit	Dat er iets met dit bezit gaat gebeuren	dat dit personage laks is (lees: het werkt  hard of is altijd op diens hoede)	 Om meer met de schichtigheid van dit personage te doen
Ik wil geen problemen met internet	Dat het om wat voor reden dan ook (digitaal) verbonden  met anderen wil blijven	Dat medepersonages en hun acties weerslag hebben op die van je hoofdpersonage	Dat je personage ergens niet van op de hoogte is	Om de afhankelijkheid (van anderen of internettoegang) in te zetten voor een conflict
Ik wil geen ruzie met andere gestrande medepassagiers of vluchthavenpersoneel	Het vermijdt conflict of vindt goed sociaal contact belangrijk	Dat conflicten vaak persoonlijk zullen zijn	Dat je personage macht of rijkdom nastreeft	Om uit werken of en wanneer je personage voor zichzelf opkomt, of anderen of pleasen belangrijker vindt.
Ik wil een stil plekje zonder al te veel herrie	het kan slecht tegen drukte of stress van anderen	dat conflicten relatief makkelijk ontstaan: deze omstandigheden spelen vrijwel altijd in zekere mate mee	je personage een leidende rol heeft	dat je personage een baken van rust weet te creeëren (voor anderen)

Als je op deze manier de wil en de karaktertrekken van je personage en de mogelijkheden van het (verdere) plot op een rijtje zet, weet je zeker dat je conflict ook het nodige gewicht heeft voor een scène, het verhaal als geheel en dat dat alles ook op een fijne manier samenvloeit.

Heb je hulp nodig om plot en personages samen te voegen? Ik kan je helpen: kijk in mijn webshop voor de mogelijkheden voor manuscriptredactie.

Foto door Tomek Baginski verkregen via Unsplash.

Onderzoeken hoe je personage in elkaar zit en wat het ertoe beweegt om bepaalde dingen te doen of te laten is een belangrijk deel van het personageontwerp of je verhaal. Zo kan het bijvoorbeeld handig zijn om te weten wat een trauma voor een effect heeft. Of wat een depressie met iemand doet, in de klinisch-psychologische zin van het woord. Dat maakt je personage of je verhaal realistischer. Maar je moet ook een keer mee stoppen met verklaren en onderzoeken. In deze schrijfoefening gaan we kijken hoe je die afweging maakt.

Casus: de biaslijst

Een bias is een manier van denken of naar de wereld kijken die objectief niet klopt, maar gevormd wordt door een bepaalde factor. De bekendste is misschien wel de cognitieve bias: omdat je een bepaald gedachtepatroon hebt, trek je conclusies die bij dat patroon passen en logisch lijken, maar toch niet kloppen.
Maar die bias is lang niet de enige. Kijk maar eens naar deze lijst. Er zijn zoveel biases dat je kan denken: kan een mens nog iets waarnemen zonder dat dat meteen een label verdient? Die vraag staat centraal in deze blogpost. Wanneer is informatie terecht een ding of is het de moeite om van een bijbehorend label meer te weten en wanneer is iets zo gewoon dat het het noemen niet meer waard is?

Biasen als referentie: Google, Dunning-Kruger, modaliteitseffect

Voor een goede referentie in de rest van de blogpost, pakken we drie soorten bias uit deze lijst.
Het Dunning-Krugereffect: de neiging van ongeschoolde personen om hun eigen kunnen te overschatten en de neiging van deskundigen om hun eigen kunnen te onderschatten.
Het Google-effect: De neiging om informatie te vergeten die gemakkelijk online te vinden is via zoekmachines.
Het modaliteitseffect: Je onthoudt de laatste items van een lijst makkelijker wanneer de items op de lijst via spraak worden doorgegeven dan wanneer ze via schrijven worden overgebracht.

Dunning-Kruger kan daarbij de grote lijnen van het plot bepalen: wat als je iemand hebt die vele malen slimmer denkt te zijn dan die is? Dat gaat de nodige obstakels in het verhaal opleveren.
Het Google-effect geldt daarbij als: houdt deze kennis of dit stukje geschiedenis uit de personagebiografie paraat om misschien te kunnen gebruiken voor een specifieke scene. Uitgangspunt: het gebeurt ons allemaal wel eens, en is niet zo spannend. Maar wat als we te veel Op Google rekenen en het internet wegvalt?
Modaliteitseffect: de ene onthoudt beter door te lezen dan door te luisteren. De ene houdt meer van appels, de andere houdt meer van peren. Als je je personage inmiddels tot deze details aan het ontwerpen bent, is dat een teken dat je ermee moet stoppen. Ga bovendien na of je geen gaten in je plot hebt doordat je door een gebrek aan overzicht details hebt verwerkt die elkaar tegenspreken.

Van groot naar klein

Begin met Dunning Kruger: alles wat zodanig belangrijk is, dat als daar iets aan veranderd, het plot of het karakter van je personage een compleet andere wending krijgt. Veranderingen kunnen optreden in zaken als de heldenreis, wat er op het spel staat, angsten en dromen van de personages en hun willen en nodig hebben. Ook de invulling van je verhaalthema valt hieronder. Als je daar al invulling of zicht op hebt, kijk dan ook naar je afzonderlijke beats van de drieaktenstructuur. Hoe valt alles samen? Wat kan je niet zomaar veranderen?
Vergeet daarbij ook de ‘per definitie’-regel niet: X uit zich bij iedereen/ in iedere situatie anders, maar houdt altijd in dat Y.
Een rijkaard kan gul of gierig zijn, maar heeft altijd geld op de bank. Iemand met een depressie kan soms nog normaal functioneren, soms niet meer, maar iemand met depressie zit niet optimaal in diens vel.
De ‘Dunning Kruger’ van jouw informatie of situatie is als de ‘per definitie’ van je worldbuildingregels, of de geschiedenis of heldenreis van je personage.

Het Google-effect zijn die dingen die een scène interessant kunnen maken, maar niet per se een verhaal kunnen dragen: tegenwoordig doet het internet het vaker wel dan niet. Gebruik die informatie dan ook maar een paar keer, zo niet maar een keer in het verhaal. Zorg er wel voor dat je dat op een belangrijk of spannend moment in het verhaal meeneemt. Dan wordt het een extra pageturner! Bijvoorbeeld:
Je personage heeft een lelijk sieraard van oma geërfd, dat in de kast stof ligt te happen. Dan komt je personage in geldnood en bedenkt het ineens dat het misschien nog iets van waarde heeft. Dat bezoek aan de taxateur is erg spannend: of het nu waardeloos of waardevol is, dit gaat het verhaal een hele belangrijke richting op sturen.
Of je weet dat je personage iets nóóit zou doen, behalve als… En dan is daar dat moment.
Let bij een ‘Google-effect’ erop dat je het verhaal van de afzonderlijke scene in de gaten houdt en het blijft passen bij het grotere geheel. En dat je niets uit de lucht laat komen vallen. Dat kan je voorkomen door details goed uit te werken.

Het modaliteitseffect is informatie die niet in je verhaal thuishoort. Vaak is het een ‘informatiedarling‘ die je tijdens je onderzoek tegenkomt. Om die te identificeren vraag jezelf: moet ik extra scènes en achtergrondinformatie schrijven voordat dit detail relevant wordt?

Bijvoorbeeld: Timmie is dyslectisch, dus pikt hij informatie makkelijker op als die wordt gehoord, in plaats van geschreven. Maar die dyslexie is nog niet vastgesteld. Dus gaat de hele mallemolen van het testen van start, en een paar duizend woorden later klinkt het verlossende woord: “Meneer van den Hout, we hebben vastgesteld dat uw Timmie dyslexie heeft. Hij zal er vanwege het modaliteitseffect baat bij hebben als hij leerstof auditief krijgt aangeboden. Daar houden we vanaf nu rekening mee.”
Die conclusie met dat ene woord was de langere opbouw ernaartoe niet waard. Anders gezegd: ga je dingen extra toevoegen om een ding te verklaren, dan moet je jouw onderzoek en/ of de uitwerkingen daarvan stoppen en niet verder in het verhaal meenemen.

Heb je hulp nodig bij het schrijven van je verhaal? Kijk eens in mijn webshop voor de mogelijkheden van mijn schrijfcoaching.

Foto door Jorge Alvarado verkregen via Unsplash.

Deze week gaan we een spelletje uit onze kindertijd omtoveren tot een bruikbare schrijfoefening. ‘Ik zie ik zie wat jij niet ziet en het is…’ En dit keer niet: rood, of rond, maar: dieptriest, ongemakkelijk, hartverwarmend en allerlei andere abstractie dingen. Abstract, tot je er de juiste woorden aan geeft en je een scène zo tot leven wekt.

Welk moment wil je vastleggen?

Als je schrijft, komt er op een bepaald moment een scène waar je uitgebreid bij stilstaat, omdat er een emotionele climax aankomt. Denk aan een liefdesverklaring, een afscheid op een sterfbed, aankondiging van een scheiding of een gesprek wat je personage om wat voor reden dan ook moeilijk vindt om te voeren. Als je de sfeer dan wil omschrijven is, het makkelijk om je toevlucht te zoeken tot woorden als ‘ongemakkelijk’ ‘ondraaglijk’, ‘verwachtingsvol’ of ‘dolbij’, maar die zijn vrij globaal, en daarmee enigszins onpersoonlijk, zo niet cliché. Deze schrijfoefening gaat in op dat moment en verkent wat er zo speciaal aan dat moment is en hoe je dat kan omschrijven.

De eerste stap daarbij is net zoals bij het spelletje ik zie ik zie wat jij niet ziet een specifiek moment, voorwerp, gezichtsuitdrukking… in gedachten te nemen en daar een denkbeeldige foto van te maken, zodat je het aan kan wijzen:
Ik zie, ik zie… dit. ‘Dit’ is dan het moment, voorwerp of onderwerp waar je over gaat schrijven.
Bedenk dus eerst wat het precieze aanwijsbare moment of ding is waar je over wil gaan schrijven.

En het is….

Dus niet rood of rond, maar iets abstracters. Dit abstracte kan je bij deze schrijfoefening op twee manieren gebruiken
– Geef het een woord waar je bepaalde (emotionele) waarde aan kan hechten die past bij de context.
Deze foto hieronder kan je bijvoorbeeld het woord ‘familie’ geven, in plaats van het meer contrere ‘avondeten’.

Met een beetje fantasie is het woord ‘familie’ wel in deze foto te zien. Vader, moeder en kind zitten samen te eten, een typisch alledaags moment wat je als famlie samen beleeft. Ook stralen het lachende gezickt van het meisje en de vader liefde voor de anderen uit. Dat zou je dan kunnen vertalen naar die emotionele waarde achter het woord ‘familie’: als een geliefde eenheid alledaagse dingen met elkaar delen.

– Of je schrijft met een woord waarmee je al verklapt wat er achter de schermen speelt, zonder dat dat duidelijk van de ‘foto’ af te zien is. Onderstaande foto zou je dan ‘ontslag’ kunnen noemen: het was dat moment in het park waarop Chelsey besloot ontslag te nemen. Ze kijkt naar iets buiten de foto wat haar het ‘aha’-moment bezorgde.

Aan de slag! De ‘familiefoto’

Je hebt je ‘foto’ en je hebt je woord. Om deze momentopname goed uit te werken, maak je een woordenweb. In het geval van een foto als die van ‘familie’, schrijf je die zoveel mogelijk met twee kanten. Schrijf bijvoorbeeld links vlakken met woorden die je je concreet ziet -vader, eten, lachende gezichten- en aan de andere kant de woorden die waarden met zich meebrengen. Familie, samenzijn. Daar kan je dan verder gaan ‘vertakken’ Familie is geborgenheid, liefde…
Kijk vervolgens naar de concrete woorden aan de andere kant van het woordenweb. Als daar ‘groente’ staat, kijk dan of je die met de kennis die je hebt van je verhaal als geheel dingen aan elkaar kan koppelen. Groente en liefde bijvoorbeeld: De groente die moeder klaarmaakt, zijn de lekkerste van de wereld, die worden met liefde bereid en gegeten.
Van daar is de stap naar een goede en persoonlijke sfeeromschrijving nog maar klein: schrijf over de vertrouwde geur van moeders kookkunst, hoe ze lachend in de keuken staat, en hoe dit kleine meisje geborgenheid vindt in dit dagelijkse ritueel.

Aan de slag: de foto ‘ontslag’

Bij een meer ‘abstracte’ foto kijk je vooral naar het plot en de heldenreis van het personage tot dan toe. Dat kan je dan mixen door naar de details op de foto te kijken.
Chelsey is bijvoorbeeld al tijdenlang ongelukkig in haar kantoorbaan waar ze zittend aan haar bureau maar weinig zonlicht ziet. Op deze foto is het een zonnige dag en heeft ze koffie bij zich: dat snelle bakkie in de pauze. Viel haar blik buiten de foto op een straatartiest die karikaturen van toeristen aan het schetsen was en besloot ze de sprong te wagen haar droom om tekenares te worden serieus te nemen?
Hoe zou dat moment gevoeld hebben? Vlinders in de buik van opwinding? Grote kans als ze zich een typische kantoorslaaf voelt.
Of ziet Chelsey juist een advertentie voor een dienst of een artikel dat gouden bergen belooft? Een cruise over de oceaan, waarbij ze werk even achter zich kan laten? Of een baan die een miljoen per jaar belooft, maar later een scam lijkt te zijn? Hoe dan ook, het aha- moment van Chelsey brengt in het daar en dan emoties met zich mee, waar je op dat moment uitgebreid bij stil kan staan. Je hebt dit moment gekozen om een foto van te maken, dus het is belangrijk in het algehele plot. Kijk naar de personagebiografie om na te gaan hoe Chelsey zich op dat moment zou voelen, wat ze al heeft meegemaakt en wat haar aanzet tot handelen, al dan niet in relatie tot het plot in het algemeen.
Zo kan je ook een mooie sfeeromschrijving neerzetten door goed te kijken wat je ziet, wat er speelt en hoe zich dat uit in het moment.
Misschien gooide Chelsey haar koffie die je op de foto ziet direct hierna wel in de vuilnisbak: ‘de groeten, ik ga voortaan over van koffie naar tropische vruchtensap tijdens die cruise.’ De zon leek voor haar wel extra mooi te schijnen!

Kortom: probeer aan abstracte woorden of beelden eens te zoeken wat die letterlijk of figuurlijk (in de context van je verhaal) betekenen en je kan van een specifiek moment in je verhaal mooie sfeeromschrijvers maken.

Heb je hulp nodig bij het schrijven van je verhaal? Kijk eens in mijn webshop voor de mogelijkheden van mijn schrijfcoaching.

Omslagfoto door Tim Mossholder verkregen via Unsplash.

‘Het was maar een droom’. Het is zowel een cliché als een einde dat je hele verhaal teniet kan doen. Want als het maar een droom was, waarom moest de lezer dan alle moeite doen om tijd en emoties in je boek te investeren? Je kan dat einde dus beter mijden. Maar als schrijfoefing kan je dit uitgangspunt gebruiken om je verhaal op de tekentafel een goede basis te geven.

Het was maar een droom… Dus het lezen niet waard

Laten we eerst eens kijken naar dit cliché en wat het zo cliche maakt. Er is een opbouw van een compleet verhaal, en uiteindelijk wordt het afgekapt. Net voor een spannend moment, waar het personage wakker schrikt. Dat werkt een anticlimax in de hand. Maar ook als je personage het hele verhaal in diens droom doorlopen heeft, blijft er met ‘het was maar een droom’ een gevoel van onbehagen achter bij de lezer.

Bij het lezen van een boek neemt de lezer als symboliek van een droom of nachtmerrie aan dat daarin precies en alleen maar gebeurt wat het personage hoopt of vreest. Maak je van alles dus een droom, dan kan dat voor de lezer aanvoelen dat de held van het verhaal ook de God is van diens verhaal en dat het dus alles zelf mocht bepalen. Zoveel macht mag je een personage niet geven. Een schrijver is de God van de papieren wereld van een personage en zelfs die heeft zich aan bepaalde regels te houden. De het-was-maar-een-droom, is daardoor dus niet genuanceerd genoeg. Het is niet af. Of zo voelt het. Voor de lezer als het om het personage gaat (Wat doet de held met diens leven nu die alles maar gedroomd heeft?) en voor de schrijver als het om het schrijfwerk gaat: hoe eindig ik een verhaal met opgedane kennis die in zekere zin niet echt is opgedaan, slechts vanaf een soort afstandje bekeken? – De droom-persona van de held heeft obstakels overwonnen, dus de held zelf deed dat niet.

Verder kijken dan dromen

Met een gedroomd plot zijn een paar van de belangrijkste zaken al uitgewerkt: de grootste angst en de grootste droom van je personage. Alleen moet je dus nog iets doen aan dat knagende gevoel dat je held zijn eigen conflict dus niet echt aangaat.
Kijk eerst eens wat je personage door zijn verhaal te dromen niet hoeft te ondergaan en schrijf dat op. Maak gebruik van het cliché dat je dromen je altijd iets willen vertellen, of dat je misschien zelfs nog een onverwerkt trauma hebt. Dus Jan met de Pet droomt dat zijn vrouw vreemdgaat en dat hij vervolgens op allerlei manieren wraak neemt? Voelt hij zich dan:
– makkelijk bedrogen?
– beroofd van mannelijke trots omdat hij de broek niet aanheeft in de relatie?
– onzeker over zijn relatie?
– onderdrukt door gevoelens van onkunde of verboden gevoelens die in deze droom alle ruimte krijgen?

Zeg het maar, waarom droomt Jan dit? En net zo belangrijk: waarom is Jan teleurgesteld, of opgelucht als hij uiteindelijk beseft dat alles maar een droom was?

Van slechts een droom naar een beter verhaal

Zet nog eens op een rij wat je al weet: de grootste droom, angst en waarom je held zich teleurgesteld of opgelucht voelt dat het verhaal niet echt is gebeurd. Daar kan je ook weer een aantal belangrijke zaken uit opmerken.
Waar ligt bijvoorbeeld de comfortzone, en wat zijn de mogelijkheden om daar weer uit te komen?
Ook is de kans groot dat je een verhaalthema kan ontdekken.

Jan droomt van zijn vrouw die vreemdgaat, omdat dat voor hem een verboden verlangen is om zelf vreemd te gaan. Hij voelt zich al jaren (seksueel) ontevreden in zijn huwelijk, zo niet compleet onzichtbaar. Zijn vrouw handelt steeds meer naar haar eigen wil. Hoewel zij geen minnaar heeft, zou zij als ze die een zou willen, brutaal genoeg zijn om die een te zoeken.

Verhaalthema’s zoeken

Verhaalthema’s die hierbij zouden passen zijn: worstelen met je onzichtbaar voelen en onderdrukte gevoelens. Dat kan op nog veel meer manieren in een verhaal worden verwerkt dan in Jans dromen gebeurt. Zo kan Jan een baan hebben die door de maatschappij onbelangrijk wordt geacht, of die vooral achter de schermen plaatsvindt. Of Jan heeft eenzijdige vriendschappen; hij wordt er moe van dat hij steeds degene is die vraagt hoe het met zijn vrienden gaat, andersom gebeurt dat niet. De onderdrukte seksuele gevoelens zou je in combinatie hiermee ook thematisch kunnen vertalen naar bijvoorbeeld een verslaving, van welke soort dan ook, omdat Jan er in ieder geval op kan rekenen dat zijn middel er in ieder geval wel altijd voor hem is en waar de onderdrukking in een verslaving wordt gekanaliseerd.

De comfortzone bepalen

Kijk dan nog eens naar de comfortzone. Jan was in zijn droom erg opgelucht dat hij zijn vrouw geen klap had verkocht omdat ze vreemd was gegaan. Normaalgesproken hoeft Jan daar niets meer mee: de droom is voorbij. Maar jij spaart Jan niet: het verhaal gaat verder en moet een heel boek kunnen dragen. Dus, Jan, jij moet er iets mee doen dat je de neiging had om tegen je vrouw uit te varen. Wat dan? In woedebeheerstingstherapie gaan? Een scheiding overwegen? Die onderdrukte wilde kant eens loslaten en brave Jantje eindelijk eens aan de kant schuiven?
Wat dat precies moet zijn, kan je afwegen aan de hand van de verhaalthema’s die je al verduidelijkt hebt. Of je kijkt in de personagebiografie wat daar (tussen de regels door) nog voor bruikbaars staat geschreven.

“Het was maar een droom.” Als je dat overweegt voor een deel van je plot, dan is dat een aanwijzing dat je je personage ergens te makkelijk mee weg laat komen. Juist op het moment dat er veel spannends of interessants te halen valt. Je hoeft je personages niet altijd te sparen. Sterker nog: van de nodige uitdaging worden ze er meestal een die je lezer ook nog na het dichtslaan van het boek onthoudt.

Heb je hulp nodig bij het schrijven van je verhaal? Kijk eens in mijn webshop voor de mogelijkheden van mijn schrijfcoaching.

Foto door A. C. verkregen via Unsplash.

Hoe duidelijk een verhaal en de rode draad ook in je hoofd zit, het kan altijd gebeuren dat je een beetje afdwaalt als je gaat schrijven. Dat is niet erg. Maar soms gaat dat zo ver dat je een verhaal schrijft dat leunt op een bepaald geggeven wat er helemaal niet meer in terugkomt. In deze schrijfoefening kijken we hoe dat kan en wat je kan doen om dat te voorkomen.

Klaar voor de start? Preek!

Verhalen die aan de oppervlakte een heel stevig verhaalthema lijken te hebben, maar eigenlijk alleen maar hol zijn, hebben vaak als valkuil dat wat het thema of het moraal ook hoort te zijn, niet zozeer in het verhaal verweven wordt, maar het verhaal is. Dan slurpt het al het andere, zoals de logica van een personagebiografie uiteindelijk op. Vanaf het moment dat het verhaal begint, wordt de lezer aan een personagepreek van een moraal, thema of zelfs een gegeven onderworpen.

Voorbeeld: wie heeft jou dit aangedaan?!

Een makkelijk voorbeeld van dit verschijnsel zie je in het cliché van een alfaman die zogenaamd heel zorgzaam en romantisch is naar zijn vriendin. Ze komt thuis met een schrammetje en meteen snuift meneer als een aangeschoten stier: ‘Wie heeft jou dit aangedaan? Zeg het me, dan maak ik gehakt van hem!’
Het probleem hiermee is dat ze misschien gewoon gevallen is, in plaats van dat haar vader dat gedaan heeft. Zelfs al zou dat zo zijn en zit Vriendin in een serieus benarde situatie, dan kun je je nog steeds afvragen in hoeverre je wil dat Alfa steeds met iemand op de vuist gaat.

Maar het belangrijkste voor deze schrijfoefening is: dit zou een romantisch verhaal zijn, volgens de achterflaptekst. Hoezo, in vredesnaam? Omdat iemand gewelddadig(!) voor je in de bres springt?
Zie je deze dialoog al voor je?
“Hebben jullie laast nog iets romatisch gedaan met jullie man?”
“Ja, we dronken een wijntje bij de haard.”
“Wij hebben een avondwandeling onder de sterren op het strand gemaakt.”
“Ja, hij dreigde mijn vader in elkaar te slaan.”

Iets daadwerkelijk romantisch doet Alfa in het hele verhaal niet. Hij is er alleen maar op uit om ‘te beschermen’. En dat slokt dan het hele verhaal op. Zodanig dat aan het einde van het verhaal nog geen bloemetje is gegeven.

Stap 1: neem je boodschap of rode draad onder de loep

Als je een verhaal schrijft dat het risico loopt om op eenzelfde manier een moraal, thema of personage de overhand te krijgen, kijk dan goed naar wat je daarmee wil zeggen. Denk daarbij aan iets als:
– in een relatie moet je voor elkaar opkomen
– als je spullen boven mensen verkiest, verlies je daar mogelijk vrienden mee.
– een goede moeder zet haar kinderen altijd op de eerste plaats.

Pak je opschrijfboekje: we gaan aan de slag.

Schrijf op wat iemand volgens jou moet doen om dat te verwezenlijken of te voorkomen. Dus wat opkomen voor een ander betekent, welke handelingen en opvoedstijlen optellen tot goed moederschap waarbij de kinderen bovenaan staan en waarom het afstand doen van materie iets is om na te streven.

Stap 2: blaas het op en schrap moeilijke scènes

Kijk wat je in stap 1 hebt opgeschreven en overdrijf het tot de macht tien. Zo wordt de ‘goede moeder’ iemand die als enige voor haar kinderen mag zorgen, omdat ze meent dat ze dat altijd moet kunnen en willen, omdat haar kinderen op een staan. Oók wanneer Moeder zo ziek op bed ligt dat ze niet voor haar kroost kan zorgen. Als goede moeder dient ze dat zelf op te lossen. Ondertussen hebben de kinderen twee dagen geen goede verzorger…

Dat extreme scenario wil je niet, dus verbied je moeder om nog in een scène te komen waarin er iets gebeurt waarvan je weet dat moeder het niet aankan of anders in het extreme gaat vallen wat je wil vermijden. Vanaf nu is ze in iedere scène dus inderdaad de perfecte moeder.

Stap 3 moeilijke scène

Schrijf vervolgens een scène waarin wat je voor personage verboden is, een ander overkomt. Laat je held als de beste stuurlui aan wal commentaar geven hoe het beter kan. Maar daar prikt de ander doorheen: “Een maand geleden heeft je schoonmoeder haar kleinkinderen opgehaald omdat jij na lange werkweek en slecht nieuws van je vriendin de ‘krijsers’ niet wilde verzorgen en tijd voor jezelf wilde, ook al hadden ze lichte koorts. Tot zover de kinderen die altijd voor jouw welzijn gingen…

Stap 4: personagebiogragie controleren

Kijk nog eens goed in de personagebiografie. Als het goed is, heb je daarin opgeschreven wat je personage wil en naar streeft. Maar ook waar die bang voor is en wat dus ook niet zomaar lukt. Lees tussen de regels door hoe dat op kan tellen tot wat je personage voor limiten heeft en hoe het daar tegenaan loopt. Breng die in de praktijk in de scènes waar je held het moraal uit moet dragen. Je zou je held nu moeten kunnen schrijven zonder te overdrijven of om je personage te laten preken zonder dat het doet wat het graag in de wereld zou willen zien.
Dus de goede moeder is nog steeds de goede moeder als ze zegt het even niet aan te kunnen, en deelt dat ook, zonder er alleen over te preken.

Stap 5: controleer de scènes wanneer je ze schrijft

Als je bij een scène aankomt waarin het moraal of het thema waar je personage naar verwijst wordt uitgedragen, controleer dan of je personage ook op het niveau van stap 4 ook echt iets doet, in plaats van ergens alleen maar voor te staan of naar te streven. Kijk ook nog even terug naar stap 2: overdrijf je misschien nog, of is een tandje lager voldoende om je personage een oprechte belichaming van een moraal of persoonlijkheid uit te dragen?

Als je graag een moraal wil delen, kan het gebeuren dat je een heel verhaal schrijft op basis van een onzichtbare trope. Deze schrijfoefening zou je moeten helpen dat te voorkomen.

Heb je hulp nodig bij het schrijven van je verhaal? Kijk eens in mijn webshop voor de mogelijkheden van mijn schrijfcoaching.

Foto door Aedrian Salazar verkregen via Unsplash.

We kennen allemaal het idee dat je iets van je af wil schrijven of delen met een autobiografie. Maar ook als je fictie schrijft, is er iets dat je aanzet om te schrijven. Van interesse in een bepaalde geschiedenis tot een nieuwsgierigheid naar hoe iets in elkaar zit of tot stand komt en nog talloze zaken daartussenin. Je kan een verhaal nog voor je er echt mee begint al beter maken door te kijken naar wat je echt wil schrijven. Dan kan je afstemmen hoe je het beste met schrijven kan beginnen om jouw eigen nieuwsgierigheid en creativiteit helemaal tot zijn recht te laten komen.

Creatief schrijven is altijd geweldig! Toch?

Als je deze blog leest, reken ik erop dat je van schrijven houdt. Dus ja, ‘ik houd van schrijven’ is een van jouw redenen om dat ook te doen. Maar daar kom je niet al te ver mee. Want zo kan ik je ook achter een bureau zetten om zakelijke brieven uit te tikken. Of, als we het binnen het creatief schrijven blijven, je een roman laten schrijven over de Romeinse tijd, terwijl jij al in slaap valt zodra je ook maar een stap in een geschiedenislokaal zet.

Schrijven is dus leuk, maar creatief schrijven heet niet voor niets zo. Je wil met het schrijven van verhalen een bepaalde creativiteit kwijt, of zelf een heel nieuw verhaal of nieuwe wereld creëren. Maar ook dan kan de vergelijking met het slaapverwekkende geschiedenislokaal nog op gaan. Waar de ene verhalenschrijver enthousiast wordt van het idee een personage van voor tot achter te gaan ontwerpen, wil de ander dat juist liever zo lang mogelijk uitstellen om eerst een compleet fantastische wereld te gaan bedenken, met alle worldbuilding die daarbij hoort.

Wat prikkelt je echt om te gaan schrijven?

Wil je een vliegende start met je verhaal maken, dan moet je dus gaan kijken naar welk aspect van het creatief schrijven je nieuwsgierigheid heeft opgewekt. Wat is dat element dat zegt: ja, dáár wil ik over schrijven? Dat al ‘schrijversflow!’ lijkt te schreeuwen voor de tekstverwerker goed en wel is geopend?

Deze elementen zijn concreet genoeg voor eerste idee om een verhaal mee te starten

• Een personage met een heldenreis
• een verhaalthema
• een moraal of levensmotto
• een herinnering
• een gevoel en de bijbehorende ‘sfeeromschrijvingen‘ van een bepaald moment
• een titel (Lees: een simpel idee wat meteen explodeert in een mindmap vol ideeën)

Op hun eigen manier zijn deze elementen allemaal concreet. Maar een complete heldenreis is toch wel wat anders dan een ‘mooi gevoel’dat smeekt om vertaald te worden naar een verhaal’.

Mate van abstractie bepalen

Om goed en duidelijk te kunnen schrijven over dat element wat jou ertoe aanzet om te gaan schrijven, is het handig om eerst te kijken hoe abstract jouw startpunt eigenlijk is. Daarmee wordt je belangrijkste start- en aandachtspunt ook duidelijk.
Relatief duidelijke startpunten zijn thema’s en motto’s
nog redelijk abstracte elementen is een personage met een heldenreis
zeer abstracte elementen zijn: herinneringen, gevoelens en titels

Het volgende schema helpt om wat meer duidelijkheid in al dat abstracte te krijgen voor een goede start

element	maak dit eerst duidelijk	waarom	valkuil	wat is er zoal te ontdekken
personage	wat de ultieme leerschool is van de heldenreis	een aantal van de belangrijkste beats in een heldenreis zoals de comfortzone, crisis en de wrap-up zijn meteen duidelijk	een oppervlakkige invulling van de heldenreis. Voorkom dit door ook de zwakheden van je held meteen op te schrijven	hoe iemand – in dit geval je held- met een veranderende situatie omgaat. Wat de mogelijkheden zijn om met die situatie om te gaan
thema	wat de twee kanten van dezelfde medaille van dit thema zijn	een verhaalthma blijft erg aan de oppervlakte als je dat maar vanaf een kant belicht	aan de oppervlakte blijven met een thema: je kan dit realtief makkelijk voorkomen door breder over een thema na te denken	waarom mensen anders over hetzelfde thema denken en hoe dat (anders) denken tot stand komt
motto of moraal	wat jouw persoonlijke invulling of overtuiging bij dit motto is	als je een les mee wil geven, moet die overtuigend zijn	een onderwerp van te veel kanten belichten	wat dit moraal kan opleveren of wat er mist als dat niet wordt nageleefd
herinnering	wat je persoonlijke waarheid is rondom deze herinnering	tijd en persoonlijke emoties kunnen herinneringen verkleuren. Verander je daar steeds opnieuw mee, zonder vast ankerpunt, dan wordt het verhaal rommelig	te weinig achtergrond van het verhaal rondom de herinnering of de personagebiografie meegeven. Empathie is niet zomaar verdiend!	Hoe een personagebiografie of een butterfly-effect vorm krijgen
gevoel	wat je zintuiglijke ervaringen zijn	gevoelens omschrijven kan erg abstract overkomen als beleving	erop rekenen dat iedereen eenzelfde (emotionele) beleving heeft in een soortgelijke situatie	de rijkheid van diverse emoties
titel	wat in een zin je ‘hoofdidee’ is	te snel doorgaan met brainstormen zorgt voor een rommelig begin	subplots gaan uitwerken voor de rode draad goed en wel stevig staat	een compleet verhaal 😉

Kijk eens naar jouw inspiratie-element en de bijbehorende factoren. Schrijf nu concreet op wat jou inspiratie is geweest, bijvoorbeeld ‘die mooie zonsondergang op vakantie.’ Met een korte scène van ongeveer 200 à 300 woorden kan je de proef op de som nemen. Neem de aandachtspunten uit de tabel mee en zet de zonsondergang centraal in de scène. Hoewel de scène ietsje langer is dan de gemiddelde achterflaptekst, zou die genoeg inspiatie en houvast noemen geven om te weten waar je over gaat schrijven, maar vooral ook waar je over wil schrijven op een zodanige manier dat de lezer die intentie van het begin af aan meekrijgt en je verhaal er altijd een stevige basis van blijft houden.

Nu weet je wat je echt heeft aangezet om te willen schrijven. Onthoud dat gedurende je schrijfproces, dan houd je de inspiratie en motivatie makkelijker vast. Laat het me weten als ik een van deze elementen in een andere blogpost meer aandacht moet geven voor een goede start!

Heb je hulp nodig bij het schrijven van je verhaal? Kijk eens in mijn webshop voor de mogelijkheden van mijn schrijfcoaching.

Foto door Art Lasovsky verkregen via Unsplash.