Tag: creatief schrijven

Schrijfonderzoek doen bij creatief schrijven

~ verhaalentaal ~ Plaats een reactie

Je verhaal is ongeloofwaardig, vervelend en soms zelfs irritant als je geen onderzoek doet. Je lezer zal dan snel afhaken, dus het is heel belangrijk. In de post over schrijven over diversiteit geef ik er basisuitleg over.

Onderzoek je personagebiografie

Onderzoek je personagebiografie en ga goed na wat logisch is. Dat kan iets zijn wat je makkelijk kan bedenken. Een Drents plattelandsmeisje wil in New York gaan studeren en uiteindelijk in een vijfsterrenrestaurant gaan werken. Vanwege haar achtergrond heeft ze geen verstand van haute cuisine. Dan moet ze zich laten bijscholen of gaan stagelopen, anders krijgt ze die baan niet. Soms moet je ergens langer over brainstormen. Als je schrijft over een onderwerp dat je niet kent (cultuur, tijdperk, omgangsregels, wat dan ook) dan moet je meer onderzoek doen.

De belezen lezer

Je lijkt een schrijver van likmevestje als iets schrijft dat Wikipedia binnen twee minuten tegenspreekt. Stel dat je schrijft over Japan in 1700, waarin een Spanjaard naar Japan emigreert. Lees deze Wikipediapagina over de geschiedenis van Japan eens. Hoeveel minuten of zelfs seconden duurde het voordat je wist dat dat historisch gezien onmogelijk is? Niet iedere lezer weet dat. Maar een lezer die het wel weet, vergeeft je zulke luiheid niet. Reken er dan maar op dat je boek meteen wordt weggelegd, omdat je niet de moeite hebt gedaan om zelfs maar twee minuten feiten te controleren.

Duur van je schrijfonderzoek

Het kan weken, soms maanden duren om goed onderzoek te doen. Natuurlijk heb je binnen een halfuur nog niet voldoende gelezen over een (sub)cultuur of tijdperk. Als jouw personages daarin leven, moet je goed begrijpen welke gewoonten, wetten, sociale regels, enzovoorts er geld(d)en. Dat kan een enorm gevolg hebben voor een biografie van je personage en dus voor je verhaal. Onderzoek is dus niet zomaar gedaan.

Het belang van grondig schrijfonderzoek

Bepaalde feiten kunnen grote gevolgen hebben voor je personages. Denk aan een homoseksuele Arabier. Je moet uitgebreid onderzoek doen naar de wetten rondom homoseksualiteit in het Midden-Oosten om zijn verhaal geloofwaardig te houden. Zo kun je met ontwikkelingen en nuances spelen en een goed verhaal schrijven. Als je niets onderzoekt en alles verzint, gaat de lezer denken: “Ik weet niet waarom, maar dit klopt niet.” Daar hoeft hij zelf de regels niet (allemaal) voor te kennen. Je lezer is niet dom.

Doe je geen onderzoek? Hoe durf je! Je lezer kan protesteren door je boek weg te leggen.

Te veel informatie delen

Pas op voor de andere kant van de medaille: laat je personage niet alle regels en wetten vertellen aan een andere. Als je lezer daarover meer wilde weten, las hij wel een non-fictieboek. Expositie is een slecht vermomde infodump. Gebruik show don’t tell om belangrijke feiten duidelijk te maken. In een verhaal over de Europese middeleeuwen kun je beter schrijven: Jan lag doodziek en overdekt met rattenbeten op bed, terwijl een schuimbekkende rat wegschoot uit de woonkamer. In plaats van: “Er gaan geruchten dat iedereen sterft doordat de ratten ziekten met zich meebrengen. Zou dat waar zijn?”

Show don’t tell is belangrijk om de verbeelding van je lezer aan het werk te zetten. De rest komt dan vanzelf. Je lezer begrijpt echt wel dat een kamer vol met 24-karaats gouden kandelaren en Perzische tapijten toebehooren aan een rijke man. Als de beste man een rondleiding van zijn huis geeft, hoef je niet meer te schrijven: De man is steenrijk. Als je je feiten niet controleert of je lezer te veel voorkauwt, zal die zich bewust of onbewust als dom bestempeld voelen. Dan ben je hem kwijt en krijg je hem niet meer terug.

Hoi lezer, zo zie ik jou! Niet bepaald een goede manier om je lezer te behouden.

Personagegericht onderzoek

Onderzoek de leefwereld van je personages en zoek betrouwbare bronnen om meer informatie te verzamelen. Een paar voorbeelden. Als je schrijft over een:
advocaat:
* interview een advocaat;
* volg een cursus wetgeving voor beginners;
* zoek betrouwbare websites op over rechtspraak;

miljardair:
* kijk een documentaire die antwoord geeft op de vragen:
– hoe ziet zijn dagindeling eruit?
– welke schandalen treffen machtige en rijke mensen?
– hoeveel macht heeft een miljardair precies?

almachtig heerser
* zoek in de geschiedenisboeken op:
– wanneer en waar kwamen of komen ze voor?
– hoe kwamen ze aan hun macht?
– hoe hielden ze hun macht?
– hoe valt een dictatuur?

ziekte
* wat zijn de symptomen en gevolgen?
* hoe zien behandeling en revalidatie eruit?
* wat kan een ervaringsdeskundige vertellen?

Onderzoek bij het schrijven van fantasy

Omdat je bij fantasy letterlijk een hele wereld opbouwt, moet je daarvoor veel onderzoeken. Wat kan of mag er (niet) in je verhaal? Als je willekeurig met regels en magische wetten gaat strooien, is je verhaal niet meer te volgen. Je doet dus niet zozeer onderzoek, maar je schrijft eerder je eigen ‘wetboek.’ Dit heet ‘worldbuilding’.

Onderzoek voor een goede worldbuilding

Het kan handig zijn om onderzoek naar bepaalde mythologie te doen, zodat je daar inspiratie vandaan kunt halen. Zo is de steen der wijzen niet alleen iets uit Harry Potter. Dat voorwerp heeft een eeuwenlange geschiedenis. Eeuwenoude culturen schreven er al over. Als je je daarin verdiept, kom je meer over magie te weten, wat een stevige worldbuilding goed kan doen.

Terug de schoolbanken in?

Je mag alles verzinnen als je fantasy schrijft, maar hele vertrouwde natuurwetten (zoals fotosynthese) kun je maar beter laten voor wat ze zijn. Wil je er een beetje mee spelen, fris dan je biologie, natuur- aardrijks-of scheikunde op. Lees hier meer over schrijven met zelfbedachte elementen. Net zoals bij cultuur en geschiedenis, moet je de basis waar je over schrijft begrijpen. Zo weet je zeker dat je niet ongeloofwaardig overkomt. Ik kan het niet vaak genoeg zeggen: je lezer is niet dom en legt je boek gewoon aan de kant als het niet goed is uitgewerkt.
Daarom is onderzoek doen misschien wel het belangrijkste aspect van het hele schrijfproces!

Wil je weten of je schijfonderzoek en de moeite die je hebt gedaan zichtbaar is in je boek? Schakel mij in voor manuscriptredactie en je komt erachter!

Schrijven over en met diversiteit

~ verhaalentaal ~ 1 reactie

Personages schrijven is moeilijker dan ooit. Niet alleen moeten ze interessante mensen representeren, tegenwoordig moet je ook diversiteit meenemen in het ontwerpen van je personages. Laten we dat eens van dichterbij bekijken.

Whitewashing: de start van een discussie

Whitewashing is blanke acteurs een rol geven, terwijl het originele personage in het boek niet blank was. Daar startte in Hollywood een aantal jaren een fikse discussie die nog steeds voortduurt. De kritiek op deze praktijk luidde: “Alsof er geen acteurs van de ‘originele’ afkomst te vinden zouden zijn. Hollywood is racistisch!”

Tegenbeweging van whitewashing: inclusiviteit

De tegenbeweging van whitewashing, inclusiviteit had als aanname: ook minderheden zijn mensen als jij en ik, dus waarom krijgen die geen rol in je verhaal? Zie je ze soms als minderwaardig? Ben je soms racistisch, homofoob of een antisemiet?
Niemand wil als racist bekendstaan. Daardoor kwam er een heel scala aan boeken waarin vrijwel iedere religie, seksuele oriëntatie en ieder ras door een personage werd belichaamd.

Vastlopen in inclusiviteit

Het is niet realistisch dat een groot scala aan diverse personages elkaar treffen. Zeker niet in bijvoorbeeld dunbevolkte gebieden. En als je over een minderheid schrijft, waarom is jouw personage dan uitgerekend een blanke biseksuele in plaats van een homoseksuele Aziatische moslim? Als je uiteindelijk kiest voor een heteroseksuele latino als hoofdpersonage: help! Je bent niet racistisch, maar je lijkt wel homofoob…

De oplossing voor diversiteit…

Veel schrijvers handhaven nu het idee: “Ik kies een hoofdpersonage dat blank is en maak zijn beste vriend zwart. De rest van de vriendengroep is Aziatisch, Joods, homoseksueel, dik of rolstoelgebonden. Probleem opgelost. Iedereen doet mee.`

…is niet zo simpel.

Je kan een groot aantal personages niet even belangrijk maken. Hoe dan ook komt er eentje op de achtergrond (of in ieder geval niet steeds op de voorgrond). Kijk uit, je bent zo weer handifoob, want het rolstoelgebonden meisje is niet de beste vriendin. Waarom schuif je de (noem een willekeurig ander personage) niet wat meer op de achtergrond? Je doet het nooit goed…

Als dit je uitgangspunt is, is helaas NIET alles opgelost…

Positief discriminerend

Voor je het weet ben je ‘positief discriminerend’. Deze term verzin ik. Ik bedoel ermee dat je met de beste bedoelingen een minderheid een plek in je verhaal geeft. Je personage krijgt daarbij echter niet voldoende pagina’s om zijn karakter helemaal uit te werken, waardoor hij een bijrol krijgt. En juist omdat dat personage een minderheid is, kan je daardoor weer beschuldigd worden van stereotypering of racisme. “Tuurlijk, die jongen met overgewicht is de clown.” “Ja ja, het Aziatische meisje zal zich wel weer op de achtergrond houden.” “O, is dat meisje met de handicap te zwak om mee te gaan bergbeklimmen? Niet iedereen met een handicap is meteen kreupel!”
Deze beweringen merken storende stereotypen op. Stereotypen die je boek niet horen te halen.
Maar soms ontgaan bepaalde stereotypen je of vergeet je dat de lezer bepaalde informatie niet heeft, omdat je een infodump wil voorkomen. Je lezer kan boos worden als die niet weet dat Kaixin van haarzelf terughoudend is en dat haar ouders nooit verlangden dat ze zich ondergeschikt naar wie ook zal gedragen.

Maar hoe schrijf je dan wel met diversiteit?

Diversiteit is een gevoelig onderwerp in de schrijverswereld, waar de meningen over verdeeld zijn. Dit is de mijne.

Ik ben geen voorstander van zoveel mogelijk verschillende mensen in je verhaal verwerken, vanwege de rommelige structuur die je verhaal dan krijgt, om over ‘positief discriminerend’ nog maar te zwijgen. Maar ik vind ook dat het tijd wordt dat de blanke, mannelijke hoofdpersonages iets meer ruimte maken voor Aziatische meiden en dat de volle moslima’s onderhand iets vaker de spotlights moeten krijgen dan de graatmagere blondines. Er is diversiteit op de wereld, waarin geweldige -en vreselijke- mensen te vinden zijn. Daarom adviseer ik de documentaire ‘Human the movie’ te kijken. Het mooie van verhalen is dat ze een kijkje in de keuken van een andere visie of cultuur kunnen geven die je anders niet zou kennen.

Mensen versus personages

Mensen zijn wie ze zijn, dat verander je niet. Bij mensen kan alles. Omdat personages verzonnen zijn, kan het geforceerd overkomen om veel ‘minderheidskenmerken’ aan een personage te geven. Ook al zijn er ongetwijfeld (veel) mensen zijn die al die kenmerken bezitten. Daarom zijn personagebiografieën en kennis van het gebruik van clichés en tropes belangrijk. Kijk ook goed naar het verhaalthema.
Wil je schrijven over een absurd rijke familie? Dan kun je denken aan een Hollywoodster of aan een rijke man in Dubai. In het kader van diversiteit kies je voor de Dubaier. Geen probleem, maar je krijgt er wel een uitdaging bij. Ook al staat zijn fortuin gelijk aan dat van meneer Beverly Hills, zijn leven, overtuigingen en werkelijkheid zullen hoe dan ook anders zijn.

Over wie, waar en wanneer schrijf je?

Het is het belangrijkst om na te gaan waarom je kenmerk X aan een personage geeft en welke omstandigheden relatief normaal of juist het engst of interessantst zijn om in te leven. Daar zal je schrijfonderzoek voor moeten doen.

Waar in Los Angeles de regenboogvlag openlijk kan waaien, staat in Dubai op homoseksualiteit een zware straf. Je kan de Hollywoodster dus gerust een homoseksuele beste vriend geven. Doe je dat met de Dubaise hoofdpersoon, dan zal je daar veel meer over moeten uitweiden en het verhaal meer conflicten moeten geven om het geloofwaardig te houden. Zo’n conflict kan een verhaal interessant maken, dus het is niet per definitie verkeerd. Maar een gesprek waarin de homoseksuele Dubaier tussen neus en lippen door zonder gevolgen praat over zijn liefdesleven, kun je wel vergeten.

Als de beste vriend van onze rijke hoofdpersoon in een vrolijk verhaal met deze vlag gaat wapperen, weet ik zonder verdere uitleg dat het zich niet afspeelt in de Verenigde Arabische Emiraten…

Als er een element in je verhaal voorkomt dat gevaarlijk of hinderlijk is voor je personage in de tijd, plaats of omstandigheden waarin het leeft, kun je dat niet negeren. Haal dat element er uit, of werk het uit.

Als je wil weten of je goed schrijft over diversiteit, schakel mij dan in voor manuscripredactie.

Moet je clichés en tropes gebruiken of vermijden?

~ verhaalentaal ~ Plaats een reactie

Een trope is een voorspelbaar bouwsteentje voor een verhaal. Het is niet per se irritant. Een cliché is voorspelbaar èn irritant. Om met de deur in huis te vallen… O, wacht. Ik gebruik een cliché. Of is het een trope? 

Wat is een trope?

Een trope is een veelvoorkomende omgeving, omstandigheid of een karaktertrek van een personage. Je gebruikt het als middel om snel iets duidelijk te maken. Met een trope trekt je lezer snel en makkelijk conclusies. Denk aan een surfer met een sixpack of een toerist met een reisgids. De surfer is vanwege zijn sixpack sportief. En de toerist met de reisgids wil meer over weten over zijn vakantiebestemming. Een trope is eigenlijk niets meer dan een bouwsteentje voor een verdere uitwerking van een gegeven.

Wat is een cliché?

Een cliché is niets meer dan een trope die zodanig wordt gelezen of gebruikt dat die de lezer irriteert en uit het verhaal haalt. Die ziet de schrijver dan als ware aan het werk (hier doet de schrijver zus en zo, zodat ik als lezer dit en dat ga denken of voelen) in plaats van dat je het verhaal blijft beleven.

Een verhaal zonder clichés

Je kan geen boek schrijven zonder clichés. Ook al heb je een uniek verhaal, je moet tropes gebruiken om je verhaal leesbaar te maken. En omdat elke trope een mogelijk cliché kan zijn, afhankelijk van een individuele lezer, moet je slim met tropes omgaan. Anders komt je boek nooit af.

Cliché versus trope

Het is makkelijk om te beweren dat een schrijver een cliché schrijft als je iets irritant vindt lezen, maar dat is niet zo. Niet per se, tenminste. Het verschil tussen clichés en tropes is persoonlijk en daardoor soms moeilijk te onderscheiden.

Waarom is een cliché persoonlijk?

De surfer kan bij de lezer (grofweg) twee reacties ontlokken: “Yes, dit wordt een gaaf verhaal, ik hou ook van surfen!” / “Heerlijk, daar zwijmel ik bij weg.” Of: “Niet weer een flinterdun zwijmelverhaal waarin de held net zo veel spieren als een gebrek aan hersens heeft.”
Het is maar net wat de lezer (niet) leuk vindt.

Roept dit avontuur, vakantie, een zwijmelsessie of ergernis bij je op? Deze foto an sich laat te weinig zien om een vaststaand verhaal van dit plaatje te maken.

Hoe gebruik je tropes?

Als een trope een mogelijk cliché in wording is, waarom zou je die dan gebruiken? Omdat je bepaalde (voor)oordelen en/of stereotypen in je voordeel moet gebruiken als je een verhaal gaat schrijven. Anders komt je verhaal ongeloofwaardig of warrig over.
Stel dat je de moordenaar over wie je schrijft, niet cliché wil maken. Dan maak je hem fan van Hello Kitty en eigenaar van een Kinderdijkse molen waar hij een B&B runt. Onder de Chinese toeristen is deze man beroemd en daardoor held geworden in oosterse plattelandsfolklore.
Niemand houdt je tegen. Maar ik wens je succes met het schrijven van een geloofwaardige overgang van lieve, zéér unieke man naar moordenaar. Het startpunt van een bedrogen man die de minnaar wil vermoorden is vaker gedaan, waardoor je lezer het verhaal makkelijker inkomt.

Van veelgebruikte trope…

Een bekende trope, de liefdeskloof tussen rijk en arm, gaat vaak zo:
Ouders van de rijke: “Zo hebben we je niet opgevoed!”
Ouders van de arme: “Zodra de roze wolk voorbij is, wordt je gedumpt voor iemand die wel geld heeft.”
Tortelduifjes: “Wij overstijgen alle verwachtingen. Onze liefde kan alles aan.”
Ze krijgen uiteindelijk gelijk. Maar wel pas na talloze huilbuien, ruzies en gesneuvelde vazen. 

…naar een unieke invulling

Als je aan de verwachtingen van een trope sleutelt en enkele elementen verandert, verlaag je de kans op een cliché. Als bijkomend voordeel komt er vaak show don’t tell bij.
Jongen: “Ik hou van je, maar we krijgen te veel tegenstand, omdat je analfabeet bent. Ga naar school, ik zal dat betalen. Dan zien mijn ouders dat je geen armzalige nietsnut bent en je jezelf wil ontwikkelen. Ik zorg dat je in mijn buurt kan wonen, zodat we kunnen blijven daten. We moeten alleen niet meteen willen trouwen.”

Zet je lezer op scherp met een goede trope

Met een trope-invulling zoals hierboven verras je de lezer: “Ren gewoon weg!” “Waar is dat ‘Onze liefde overwint alles’ gebleven?” “Wordt ze nu gedumpt?!”
Je kan deze verwarring van de lezer gebruiken om het begrip ‘liefde’ onder de loep te nemen. Is het liefde als de jongen het meisje ontwikkelingskansen geeft, of moet hij van haar houden zoals ze is? Jouw invalshoek, jouw keuze. Maar hoe dan ook zal het verhaal meer diepgang krijgen en is het minder clichégevoelig.
Zo zet je de lezer op scherp. Het verhaal verloopt niet zoals gewoonlijk, dus zal het spannender worden.

Nieuwe mogelijkheden in je verhaal met een goede trope

Als een personage groeit, geeft dat je verhaal veel mogelijkheden. Het meisje gaat naar school en ontwikkelt zich. Later zet het koppel een schooltje op in een ontwikkelingsland, waar het meisje lesgeeft. Dan hebben ze zelfs een bonus bovenop hun lang en gelukkige einde wat ze volgens de standaard trope al hadden gekregen!

Speel met tropes. Zo vermijd je clichés en wordt je verhaal uniek. Daar profiteren uiteindelijk meerdere mensen van 😉

Frisse trope, frisse verhaallijn

Als je de trope op zijn kop gooit, komt daar bijna als vanzelf een origineel verhaal uit. Wordt het meisje door haar scholing misschien zo slim dat ze de jongen op de lange duur van zijn fortuin weet te beroven? Of is het betalen van de scholing van het meisje toch een aanwijzing dat deze loverboy zijn verliefdheid veinsde? Hier zie je de eindeloze mogelijkheden die je krijgt door met tropes te spelen en dat ze dus niet meteen clichés zijn.

Guilty pleasure clichés

Er zijn tropes die bijna iedereen als cliché beschouwt. De kloof tussen arm en rijk. De butler heeft het gedaan. Wat als jij daarvan smult? Schrijf er dan lekker over. Het is vooral belangrijk dat je weet wat tropes en clichés zijn zodat je weet wat je schrijft en hoe het overkomt. Zo verbeter je je schrijftechniek. Daarvoor lees je deze blog, toch? 😊
Misschien schrijf je wel de tweede werkende liefdesdriehoek!

Is je boek vrij van clichés, zoals je hoopt? Laat het me lezen en schakel mij via mijn webshop in voor manuscriptredactie.

De liefdesdriehoek: schrijf hem niet

~ verhaalentaal ~ Plaats een reactie

Lezers smullen doorgaans van een liefdesdriehoek: twee mannen proberen dezelfde vrouw voor zich te winnen en zij kan niet kiezen. De liefdesdriehoek zit in veel verhalen en zorgt voor drama en romantiek. Bovendien is er ook meteen een subplot voor je verhaal. Dus waarom zou je geen liefdesdriehoek schrijven? Er zijn veel redenen…

Een liefdesdriehoek is een cliché

Zeg ‘liefdesdriehoek’ en je kan waarschijnlijk meteen een handvol verhalen noemen. Het principe is zo vaak gebruikt dat de definitie het complete plot en de plottwists vaak al verraadt. Als er één trope bijna standaard een cliché is, dan is dat de liefdesdriehoek.
In de standaarduitwerking ervan maken de mannen ruzie: wie verdient de affectie van de vrouw? Intussen wordt de vrouw hysterisch onder keuzestress. Als ze uiteindelijk kiest, blijft ze twijfelen. De mannen blijven indruk maken op de vrouw en de cirkel blijft zo eindeloos doorgaan. De omstandigheden verschillen per verhaal, maar de strekking is zelden anders.

Kijk eens in de spiegel en zeg eerlijk met wie je jezelf verder ziet leven. “IK WEET HET NIET!” Goh, wat een verrassing…

Een liefdesdriehoek schaadt personages en leidt af van het plot

Drie verliefde mensen maken nog geen liefdesdriehoek. De vrouw kan kiezen en een van de mannen met een gebroken hart achterlaten. De liefdesdriehoek is dat bekende recept van drama en romantiek. Het probleem is dat het vrijwel onmogelijk is om de liefdesdriehoek op de achtergrond te schuiven. De liefde(sdriehoek) is maar al te vaak het eerste en enige uitgangspunt van de interpersoonlijke relaties en de motieven van de personages.

Een Middeleeuwse liefdesdriehoek

Om duidelijk te maken hoe een liefdesdriehoek een heel verhaal kan blokkeren, volgt hier een voorbeeld van een liefdesdriehoek in de middeleeuwen.

Ridder Boudewijn maakt zich klaar voor de strijd. Hij trekt zijn wapenuitrusting aan terwijl het hele dorpsplein toekijkt. Dan ziet hij zijn geliefde Catharina in de menigte. Onmiddellijk gaat hij haar nog een laatste keer zoenen. En als hij Ansem ziet, gaat hij nog even met hem knokken. Over Boudewijns lijk gaat deze rivaal zijn jonkvrouw inpikken terwijl hij zijn leven waagt. Het dorp mag hopen dat Boudewijn de enige krijger van het dorp is die verwikkeld is in een liefdesdriehoek, anders zijn ze verloren….

Verliefdheid kan mensen (en dus ook personages) ontzettend in beslag nemen. Bij personages is er dan vaak geen ruimte meer om andere karaktereigenschappen uit te lichten. Misschien kan Boudewijn prachtig glasblazen. Maar als Catharina langsloopt, is hij dat talent meteen vergeten… Zolang Boudewijn en Catharina de hoofdpersonages zijn, zullen ze in een liefdesdriehoek eendimensionaal blijven en leert de lezer ze niet beter kennen.

Vechten Boudewijn en Ansem voor hun dorp, of voor Catharina?

Een liefdesdriehoek is vrouwonvriendelijk

In een liefdesdriehoek komen een aantal dingen opvallend vaak terug:
* Omdat de vrouw mooi is, worden de mannen verliefd op haar. Pas later leert de man (als dat al gebeurt) het karakter van de vrouw kennen.
* De mannen zijn de ‘redder’: soms is de vrouw in gevaar, andere keren voelt ze zich opgesloten in een levensstijl of sociaal systeem. In een gemiddelde liefdesdriehoek kan een vrouw daar niet uit ontsnappen. Ze is vaak de ‘jonkvrouw in nood’. Zelf vechten, ontsnappen of een ander plan bedenken doet ze vrijwel nooit zonder de hulp van een man.

Misschien vind je dit niet vrouwonvriendelijk. Dat kan. Toch geeft dit bepaalde boodschappen af:
* Vrouwen kunnen alles krijgen wat ze willen als ze mooi zijn. Dat is genoeg. Andere goede karaktereigenschappen als bijvoorbeeld moed, doen er niet toe.
* Een man krijgen is het belangrijkste (of enige) doel in het leven van een vrouw.
* Een vrouw heeft de hulp van een man nodig om zaken in gang te zetten, dat kan ze niet zelf.

Zo wordt de vrouw in de driehoek makkelijker een Mary Sue of een sexy lamp.

Wanneer werkt een liefdesdriehoek?

Een liefdesdriehoek kan werken. De theorie erachter is heel simpel: je moet liefde krijgen of liefde winnen niet het belangrijkste motief van de personages maken. Maar dat is moeilijk, vanwege eerdergenoemde bijkomende effecten van verliefdheid. Ik ken maar één liefdesdriehoek die goed werkt. Hij zit in de Disneyfilm De klokkenluider van de Notre Dame.

Esmeralda en Phoebus
Esmeralda, een Romani, komt eigenhandig in opstand tegen de onderdrukking van haar volk. (Yes, een dappere vrouw!). De soldaat Phoebus moet de Romani vervolgen, maar wordt verliefd op Esmeralda. Phoebus volgt zijn bevelen niet op. Vanwege zijn verliefdheid, maar ook omdat zijn morele kompas dat niet toelaat.

Quasimodo en Esmeralda
Quasimodo de klokkenluider zit al zijn hele leven in de Notre Dame opgesloten. Dat wil zijn voogd Frollo, dezelfde persoon die het bevel heeft gegeven voor de Romani-genocide. Quasimodo’s grootste wens is om een dag buiten de kerk onder de mensen te zijn. Als hij uiteindelijk ontsnapt, wordt hij gemarteld door het volk vanwege zijn mismaakte gezicht. Esmeralda stopt die marteling, schreeuwt letterlijk om gerechtigheid en toont respect voor Quasimodo als mens van vlees en bloed. Dat heeft Quasimodo nog nooit meegemaakt. Als dat geen reden is om verliefd te worden… Bekijk de scene hier.

Gezamenlijk doel
Esmeralda kiest uiteindelijk voor Phoebus, maar daarvóór verslaat het trio samen het regime van Frollo, waarna Quasimodo als held wordt onthaald en voortaan in vrijheid kan leven. Quasimodo en Phoebus kunnen samenwerken, ook al zijn ze rivalen zijn op liefdesgebied. Dat komt doordat hun belangrijkste doel hetzelfde is: vrijheid en gerechtigheid. Hierdoor worden de personages realistischer en krijgt het plot meer diepgang.

Quasimodo en Phoebus
Het is ook verfrissend dat de mannen elkaar menselijk blijven behandelen. Phoebus bewondert Quasimodo’s vriendschap jegens Esmeralda openlijk wanneer hij haar in de hoedanigheid van soldaat komt zoeken. Quasimodo geeft uiteindelijk zijn zegen aan de relatie van Esmeralda en Phoebus: Esmeralda heeft een man met een goed hart en hij heeft zijn vrijheid. Hij verlangt niets meer; hij heeft de vrijheid gekregen waar hij zijn hele leven naar verlangde. Bekijk de scene hier.

Voorwaarden van een respectvolle liefdesdriehoek

De theorie voor een goede en respectvolle liefdesdriehoek is heel simpel: romantiek mag niet op de eerste plaats staan. Je plot, personages en hun doelen én de interpersoonlijke relaties moeten daarnaast zowel realistisch als sterk zijn. Maar dat is lastig om te schrijven. Zolang je deze elementen niet allemaal goed kan samenvoegen en uitwerken, is mijn advies de liefdesdriehoek te mijden.

Wil je weten hoe je in jouw verhaal de liefdesdriehoek door een effectievere romance kan vervangen? Schakel mij in voor manuscripredactie via mijn webshop.

Een personagebiografie schrijven

~ verhaalentaal ~ Plaats een reactie

Een vaak gehoord schrijfadvies is: maak een biografie voor je personage. Waarom is dat belangrijk? Ik gebruik opnieuw een clip uit Human, the movie:

Kindness can come from anywhere

Je moet personages baseren op mensen, zoals ik al schreef in mijn eerste post over deze documentaire. Iemand (mens of personage) doet dingen vanwege een eigen overtuigingen en geschiedenis. Je hoeft een levensgeschiedenis niet te begrijpen om te weten waarom alledaagse beslissingen worden genomen. Maar over belangrijke handelingen denkt je personage na. Als je weet hoe het tot een beslissing komt, helpt je dat een goed plot te schrijven. Zeker als keuzes grote gevolgen hebben, moet je weten waarom je personage op een bepaalde manier handelt.

Hoe geef je een personage vorm?

Soldaat Pleva uit de clip deed alles wat hij volgens het boekje niet hoorde te doen. Hij was SS-soldaat. Als hij een Joods kind in zijn armen kreeg, zou hij het ter plekke moeten doodschieten. In plaats daarvan smokkelde hij het weg. Als hij betrapt zou worden, werd hij op zijn minst ontslagen, misschien wel vermoord. Er zijn SS-soldaten geweest die maar al te graag Joden vermoordden. Dus waarom deed Aloïs dat niet? Als je geen biografie maakt, kom je daar nooit achter.

De volgende informatie heb je al:
* De soldaat redt een Joods meisje en brengt het naar zijn ouders.
* Het geredde meisje wordt katholiek opgevoed, zodat ze niet alsnog als Joodse kan worden opgepakt;
* Meneer en mevrouw Pleva voeden een extra mond in tijden van oorlog en schaarste;
* Het is gevaarlijk om een Joods kind onderdak te bieden tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Conclusie: meneer en mevrouw Pleva waren ongelooflijk liefdevolle mensen. Dus dan is Aloïs met liefde opgevoed. Maar toch: als je soldaat bent, oorlog je dagelijkse realiteit is en het je plicht is om Joden neer te schieten… Dan moet er iets gebeurd zijn wat Aloïs er op dat ene moment toe heeft aangezet om juist dát meisje te redden.

Mogelijke redenen waarom Aloïs het kind redde

Er zijn meerdere redenen die Aloïs gehad kan hebben om dit kind te redden. Ik werk er twee uit.

* Aloïs had een zwangere vrouw thuis. De moeder van het meisje leek op Aloïs’ vrouw en hij zag in haar de moeder van zijn eigen ongeboren kind, waardoor zijn vadergevoelens werden aangesproken. Toen zag hij het als zijn taak om dat meisje te beschermen.
* Aloïs was al zo lang in de oorlog dat hij het leven niet meer zag zitten en ontzettende heimwee had. Hij dacht aan zijn moeder, die hem altijd vertelde: “Als je een goed mens wil zijn, doe dan iets voor een mens in nood”.
In zijn moegestreden toestand dacht Aloïs: wat kan het mij ook schelen. Vandaag of morgen ben of wil ik dood, dus ik kan risico’s nemen. Bovendien doe ik dan met mijn laatste daad mijn moeder eer aan.

Personagegeschiedenis en gevolg voor manieren van handelen

Als jij over Aloïs zou schrijven, moet jij een scenario kiezen om tot een logisch slot te komen. Ik kies nu voor het tweede. In dat leven heeft Aloïs geen relatie. Dan lijkt de moeder van het meisje dus ook niet op zijn vrouw, met als gevolg dat hij niet bij dít meisje tot zijn heldendaad komt. En deze vrouw leeft nog en kan het verhaal navertellen.
Als Aloïs een ander kind had gered dat later als tiener aan een ziekte was gestorven, hadden we dit verhaal niet gekend. Dat is misschien een kwestie van toeval of het butterfly effect, maar wel toeval dat essentieel is voor het verhaal om te worden wat het is. Jij moet als schrijver de persoonlijke geschiedenis van je personage kennen. Ook al hoeft de lezer die niet altijd te weten om te kunnen genieten van een goedgeschreven scène.

Een personagebiografie voorkomt een wankel verhaal

Je verhaal stort vroeg of laat in elkaar als je geen biografieën maakt voor je hoofdpersonages. Een indrukwekkend verhaal kun je niet uit de lucht plukken. Het wordt wankel en onrealistisch als je alles lukraak verzint en niets hebt om op terug te vallen of als je niet begrijpt wat je personage beweegt. Deel niet alle informatie, dan krijg je een infodump. Maar zorg wel dat je als schrijver alle belangrijke informatie over je personage hebt .

Zo kan je een personagebiografie schrijven

Er is geen kant-en-klare lijst van dingen die je in een personagebiografie moet zetten. Bij een fantasy is het belangrijk welke speciale kracht je hoofdpersoon heeft, terwijl superkrachten in een romantisch verhaal niet eens bestaan. In veel verhalen heeft oogkleur geen gevolgen, terwijl dat in de Harry Potterreeks een van de belangrijkste details in de serie is. Toch zijn er een aantal elementen die altijd handig zijn om in de personagebiografie te noteren. Die noem je de basiselementen van een personagebiografie.

Basiselementen van een personagebiografie

* Leeftijd
* Hobby’s
* Kledingstijl en uiterlijk
* Belangrijkste karaktereigenschappen
* Algemene levensloop
* Grootste geheim
* Levensmotto
* Grootste droom
* Grootste angst
* Gezinssamenstelling (uit de jeugd en het eventueel zelf gestichte gezin)
* In wat voor milieu is hij opgegroeid?
* Droomberoep en ergste beroep denkbaar
* Zou met een miljoen euro…
* Raakt van slag als…
* Heeft een hekel aan mensen die…
* Kun je wakker maken voor….

Bedenk bij de dikgedrukte punten ook: waarom? Waarom raakt je personage ergens van van slag? Waarom is dit de grootste droom van je personage?
Sommige van deze punten zijn misschien niet meteen nuttig voor je plot. Maar je diept er je personages verder mee uit voor jezelf. Zo wordt hij voor jou steeds menselijker en voor de lezer steeds realistischer.

Wil je weten of je personagebiografie goed tot zijn recht komt? Schakel mij dan in voor redactie of voor een leesrapport. Prijzen daarvoor staan in mijn webshop.

Human the movie: een prachtige schrijfoefening

~ verhaalentaal ~ Plaats een reactie

Een personage en een mens hebben allebei een eigen verhaal. Maar personages zijn verzonnen, mensen niet. Om personages te maken is echte mensen bestuderen een goede schrijfoefening.

Wat is Human the movie?

Human, the movie (kortweg Human) is een indrukwekkende documentaire die je op Youtube in drie delen van anderhalf uur kan bekijken. Mensen van over de hele wereld worden geïnterviewd en krijgen allemaal dezelfde vragen. Uit die vragen komt per geïnterviewde een fragment van een aantal minuten. Daarin halen ze een herinnering op, delen hun mening, proberen iets te definiëren of vertellen hoe het is om X te zijn (invalide, homoseksueel, misbruikt, moslima, soldaat, arm, rijk, echtgenoot…)

Verhalen uit Human the movie

Human barst van de verhalen. Dit is een selectie ervan:
* Een man in conservatief Afrika kookt voor zijn gezin.
* Een vrouw wordt gevangengezet omdat ze abortus heeft gepleegd;
* Een man verpleegt de vrouw waarmee hij al vierenveertig jaar is getrouwd;
* Een westerse man is de baas in huis en accepteert geen weerwoord van zijn vrouw;

Onderwerpen die onder andere aan bod komen, zijn:
* Worstelingen met seksuele geaardheid;
* moord
* liefde
*rijkdom
* armoede
* trouw

Stereotypen en vooroordelen ontkracht in Human the movie

Wat je zult merken is dat verschillende thema’s terugkomen, maar dat niemand in Human een stereotype lijkt. Dat komt omdat dit mensen met een ‘goed uitgewerkt verhaal’ zijn. Dat zijn levensverhalen altijd. Als je Human kijkt, ga je een aantal mensen in je hart sluiten en je vertrouwen in de mensheid versterken. Net zo goed kun je je gaan schamen voor de mensheid en het hartgrondig met een aantal mensen oneens zijn. Je moet alleen verder (leren) kijken dan je neus lang is. Daar helpt deze documentaire je mee.

Show don’t tell visueel gemaakt in Human the movie

Bekijk een aantal interviews van Human. Het is een goede schrijfoefening om visueel te krijgen wat show don’t tell echt is.
Een tandeloze vrouw vertelt huilend dat ze van haar landbouwgrond is beroofd door een groot bedrijf. Dan is het duidelijk dat zij arm en haar situatie uitzichtloos is. Een man vertelt dat hij dreigde zelfmoord te plegen toen hij van zijn familie niet met zijn geliefde samen mocht zijn. Hij moet wel van haar houden.
Denk ook aan dingen als: Een Arabisch sprekende vrouw met een hoofddoek is moslima. Iemand die vertelt over een opoffering, is onzelfzuchtig.

Let op de mensen:
* Hoe zien ze eruit?
* Hoe kleden ze zich?
* Hoe klinkt hun stem?
* Zeggen de mensen iets in hun verhaal waardoor je mening over hen verandert?

Welke associaties krijg je bij deze mensen? Kan je die uitwerken om daar een personage van te maken? Dat helpt je op weg om een interessant personage te creëren.

Oefening om een personage te creëren

Om te oefenen zal ik een persoon uit Human uitwerken die een relatief simpel verhaal vertelt. Het is prachtig en ook een voorbeeld dat de meeste mensen kan herinneren aan een eigen geliefde. Een verhaal hoeft niet spectaculair te zijn om boeiend te zijn. Als het verhaal menselijk is, dan leest het vanzelf prettig.

Ken je eigen vooroordelen

Kijk eerst naar de man voor je de videoclip start. Welke associaties heb je bij deze man als je zijn uiterlijk ziet? Hij heeft roze haar met gel erin, gigantische oorbellen en een niet-alledaags vest aan. Volgens stereotypen is deze man vast een fan van harde muziek, grof in de mond en van gedrag en heeft hij als hobby om doodshoofden te verzamelen. Zijn rauwe stem gaat dadelijk over iets heftigs vertellen; mensen met dat uiterlijk hebben geen liefdevolle jeugd gehad. Vooroordelen kloppen misschien niet, of zijn zelfs ronduit oneerlijk. Maar je moet je er bewust van zijn dat je ze hebt om het meeste uit deze schrijfoefening te halen .

Death is not the end of everything

Speel de clip af.

Nabeschouwing Human clip

Je hoort dat Johns stem rustig en vriendelijk is. Hij zucht voordat hij in zijn herinnering aan zijn opa vraagt hoe het met hem gaat. Hij moet woorden zoeken, omdat hij niet weet wat de reactie van zijn opa zal zijn. Hij kan niet als een superman meteen bedenken wat er gezegd moet worden. Hij is geen perfecte Mary Sue. Hij is menselijk.
John glimlacht en knikt als hij zegt: “It’s a beautifull glass.”
In die blik zie je de liefde die over een weer is gegaan tussen hem en zijn grootvader. John voelt zich gezegend dat hij dat gesprek nog met zijn opa heeft gehad. Dat hoeft hij je niet te vertellen, dat kan je zien.

Een persoon, geen personage

Van welke stereotypen die ik eerder noemde, weet je nu dat ze niet waar zijn? Met zo’n wijs en liefdevol mens in de familie is John vast fijn opgegroeid. Hij spreekt bijna vertederd. Als hij in tranen was uitgebarsten bij deze herinnering, kan het zijn dat hij opa verschrikkelijk mist, omdat hij geen ander mens in zijn leven heeft om die liefde op te vangen.
John kan nog steeds een groot fan zijn van harde muziek, maar hij voldoet niet volledig aan het stereotype. Omdat hij een mens is. En echte mensen (en goede personages) komen nooit helemaal overeen met een stereotype. Er zijn altijd nuances, uitzonderingen en dingen die je niet meteen achter ze zoekt.

Personages uitwerken

De grootvader is een prachtig mens om een persoonlijk verhaal bij te bedenken. Hoe komt iemand tot zulke wijsheid? Wat heeft hij meegemaakt om die levensfilosofie te kunnen bedenken? Wat let je om een personagebiografie van hem te maken?
Je kunt uiterlijk, karaktertrekken, uitspraken en gebeurtenissen van mensen gebruiken om je personage levensecht te maken. Je moet er je ogen en oren voor open houden en in je achterhoofd de vraag paraat houden: “Waarom is deze persoon zoals hij is?” Dan zal je merken dat er schatten aan bruikbaar materiaal zijn. Houd je opschrijfboekje daarom altijd paraat!

Update 19 augustus 2020: De makers van Human maakten ook de documentaire Woman. Hierin worden alleen vrouwen geïnterviewd en gaat het over ‘vrouw zijn’ in de brede zin van het woord. Hier vind je de trailer.

Heb je met deze schrijfoefening een prrachtig verhaal kunnen schrijven? Ik kan je helpen als je een tweede paar ogen nodig hebt: kijk daarvoor in mijn webshop.

Show don’t tell: hoe maak je een verhaal levendig?

~ verhaalentaal ~ Plaats een reactie

Show don´t tell vormt de basis van goed schrijven. Als je een verhaal levendig wil maken, kom je vrijwel altijd op deze techniek uit. Stel je verhaal voor als een reis die je met je lezers maakt en waarbij jij de reisgids bent.
Dat ga ik meteen in praktijk brengen. Ik vertel over een dagtrip in Japan. Ik ga op stap met een ‘tell’-gids en een ‘show’-gids.

Show versus tell

Gerard, de ‘tell’-reisgids
“Welkom bij Fushimi Inari Taisha, Tripadvisors nummer één toeristische plaats van Japan. Dat maakt het sowieso de moeite om te bezoeken, nietwaar? Het is een schoolvoorbeeld van het oude Japan en is al meer dan 1100 jaar oud. We lopen dadelijk een aantal kilometer lang onder honderden oranje poorten door, helemaal tot aan de top van de berg. Maar je zal er geen spijt van krijgen, want het pad is heerlijk rustig.”

Hiro, de ‘show’- reisgids
“Welkom bij Fushimi Inari Taisha. Deze route bestaat uit oranje poorten die je misschien al vaker hebt gezien in Japan, maar nergens zijn er zoveel bij elkaar als hier. Als ik onder de poorten loop, voel ik altijd een heerlijk warme sluimering in mijn buik. Er hangt ook een sfeer die me prettige kriebels geeft. Ik denk daardoor dat de eeuwenoude geesten van mijn voorouders in de nabijheid van de poorten schuilen. We gaan twee uur wandelen, maar het gefluit van de vogels in de omringende bossen die we gaan doorkruisen en het geluid van het kabbelende water in de beekjes maken dat vast goed.”

We zijn het er vast over eens dat Hiro de betere gids is. Hoe komt dat?

‘Tell’: de schrijftechniek die je laat lezen

Gerard dreunt zijn feiten zo droog op dat hij net zo goed een papieren versie van een Lonely Planet had kunnen zijn. Dat wakkert geen interesse voor Japan aan. Zou jij na Gerards plaatje overtuigd zijn om deze trekpleister te bezoeken? Tripadvisor zegt wel dat dit een geweldige plaats is, maar waarom dan? Bouwwerken óuder dan elfhonderd jaar zijn wereldwijd gezien niet uniek. Gerard zegt dat het geweldig is, maar je moet hem maar op zijn woord geloven. Fijn voor Gerard en zijn oude Japan, maar jij gaat geen achtduizend kilometer vliegen voor een stel feitjes van Wikipedia. Gerard leest eigenlijk alleen een reisgids voor.

Gerard zit dit.

‘Show’: de schrijftechniek die je laat beleven

Hiro daarentegen kauwt niets voor. Hij laat je ervaren en merken waarom deze plaats al eeuwenlang mensen blijft aantrekken: mensen voelen zich rustig en soms ook beschermd door hun voorouders. Hiro vertelt wat hij met zijn zintuigen ervaart, dus hoeft hij niet letterlijk te zeggen: “Ik voel me rustig en het is stil”. Als hij zegt dat hij een prettige sluimering in zijn buik heeft, de vogels hoort fluiten en de beekjes ziet kabbelen, snap je wat hij bedoelt.

Hiro ziet dit.

Door te laten zien of ervaren in plaats van te vertellen (show don’t tell) wordt Hiro’s verhaal veel levendiger. Je ziet dingen voor je en je wordt ook daadwerkelijk mee op reis genomen. Dat is beter dan een Lonely Planetreisgids die uit het papier opstijgt om zichzelf voor te lezen.

‘Show don’t tell’ vergeleken

Laten we de praatjes van beide heren tegenover elkaar zetten. Wat maakt het verhaal interessanter en levendiger en waaraan zie je dat?
* Het is de moeite hier te komen. — Nergens in Japan zijn er zoveel opeenvolgende poorten als hier.
* Dit is het oude Japan. — Ik voel de aanwezigheid van mijn voorouders.
* Het is heerlijk rustig. — Ik hoor vogels fluiten en beekjes kabbelen.

Ik gebruik het voorbeeld ‘Nummer 1 op Tripadvisor’ om het verschil verder uit te leggen.

Waarom gebruik je ‘show don’t tell´?

Je moet je afvragen hoe die bezienswaardigheid die eerste plaats op Tripadvisor gehaald heeft. Het antwoord is: omdat je daar bepaalde dingen kunt ervaren en voelen. Als ik je zou uitnodigen voor een reis naar Japan, ga je dan mee als ik vraag: “Ga je mee naar de best bezochte plek in Japan?” Of zou je eerder meegaan als ik zou beschrijven wat daar te beleven valt, zoals Hiro dat deed?
Als een bezienswaardigheid bovenaan de landelijke lijst van Tripadvisor staat, zal het de moeite zeker waard zijn om te bezoeken. Maar: ‘Het staat er, dus dat is zo,’ is een verkeerd uitgangspunt. Stel dat je geen flauw idee hebt of Fushimi Inari Taisha een tempel, pretpark, natuurgebied, restaurant, entertainmentwijk of wat dan ook is. Wil je het dan nog steeds per se bezoeken, ook al staat het dan bovenaan de lijst van Tripadvisor? Waarschijnlijk niet. Stel dat je alleen geïnteresseerd bent in het hightech Japan. Dan sta je daar straks bij die oeroude poorten tussen de toeristen geperst…

Hebben de gebruikers van Tripadvisor dit gelezen toen ze stemden over de mooiste bezienswaardigheid van Japan…
..of hebben ze dit beleefd?

Denk aan reisverhalen uit het echte leven. Dat verhaal over die waterval wordt spectaculair omdat je vriend hem heeft zien spetteren en horen bulderen, niet omdat die waterval toevallig hoog was.

Een reisgids moet mensen dingen laten zien en ervaren (show) niet alleen vertellen (tell). Een papieren reisgids is honderden keren goedkoper dan een verre reis. Als je tijdens je reis dan alleen maar dingen te horen krijgt die je ook had kunnen lezen… Neem je lezers als schrijver daadwerkelijk mee op reis, in plaats van alleen je Lonely planet op te dreunen.

Show don’t tell op zinsniveau

Dit zijn een aantal voorbeelden van show don’t tell op zinsniveau.

* “Ik heb honger,” wordt: “Mijn maag knort.”
* “Zij is verdrietig,” wordt: “De tranen stromen over haar wangen.”
* ‘”Ik schrok,” wordt: “Ik schoot overeind met bonzend hart.”
* “Het stormt,” wordt: “De wind giert en de takken kraken.”

Vuistregels voor show don’t tell

Show don’t tell vergt oefening. Je zal uiteindelijk leren hoe een show echt goed tot zijn recht komt. Hier zijn een aantal vuistregels om je op weg te helpen.

* Beschrijf hoe emoties zich laten zien en gebruik zintuiglijke waarnemingen in plaats van simpelweg te zeggen wat er aan de hand is;
* Zorg ervoor dat de lezer zelf dingen kan opmerken, zodat hij geen kant en klare toelichting meer nodig heeft;
* Beschrijf wat er gebeurt, schrijf niet dat er iets gebeurt.

Worstel je met deze basistechniek: ik kan je helpen met het beste uit je verhaal te halen. Kijk in mijn webshop voor mijn tarieven.

Regieaanwijzingen: beschrijf de mate waarin iets gebeurt

~ verhaalentaal ~ 4 reacties

Wat is een regieaanwijzing?

Regieaanwijzingen zijn werkwoorden die de intensiteit van een actie duidelijk maken. Denk aan: lopen of rennen, praten of schreeuwen of kauwen en smakken. Waar gebruik je regieaanwijzingen voor?

Een regieaanwijzing beeldend uitgelegd

Stel je voor dat je een acteur bent en de regisseur je regieaanwijzingen geeft: “Je mag niet meer lopen, want dat is saai. Schuifelen, rennen, hobbelen; alles mag voortaan, zolang je maar niet simpelweg loopt. Sprint alsof je moet vluchten voor een scherpschutter. Sluip alsof je gevolgd wordt door een detective.”
Zo is er onmiddellijk duidelijke drama, romantiek of actie. Precies waar de regisseur op uit is. Dat lijkt een goed idee, maar dat is het niet altijd.

Voorbeelden van regieaanwijzingen in een tekst

“Goedemorgen, Rob!” roept moeder aan de ontbijttafel.
“Goedemorgen, mam!” schreeuwt Rob terug.
Moeder rent naar de keukenkast en rukt daar de cornflakes uit. De ontbijtgranen vliegen in het rond en storten neer op de grond.
Met deze woorden klinkt het net alsof ontbijten één grote actiefilm is en de explosievenopruimingsdienst al paraat zou moeten staan.

Een scène zonder regieaanwijzingen

“Goedemorgen, Rob.”
“Goedemorgen, mam.”
Moeder loopt naar de keukenkast en haalt daar de cornflakes uit. Er vallen een paar stukjes ontbijtgranen uit de doos.

Saai? Dat klopt, maar een ochtendgroet en een doos cornflakes pakken zijn ook niet bijster interessant.

Laten we eerlijk zijn, dit hoef je niet te verwachten bij een cornflakesontbijt.

Een balans vinden in het gebruik van regieaanwijzingen

Een balans vinden in het gebruik van regieaanwijzingen is lastig. Beginnende schrijvers zoeken hier vaak een middenweg in die nog steeds te heftig uitpakt. Dan staat de eod niet meer voor de voordeur, maar wel paraat op de sneltoets van de telefoon:
“Goedemorgen, Rob!” jubelt moeder aan de ontbijttafel.
“Goedemorgen, mam,” kreunt Rob terug.
Moeder huppelt naar de keukenkast en pakt de cornflakes. Een paar stukjes ontbijtgranen vallen op de grond neer. “Geen probleem, die veeg ik wel op,” zingt moeder.
“Doe maar,” mompelt Rob.

De tekst hierboven wil laten zien dat de moeder goede zin heeft en de zoon een ochtendhumeur. Dat is geslaagd, want je huppelt niet als je slechtgehumeurd bent. Het gaat alsnog mis omdat er veel regieaanwijzingen worden gebruikt in een korte tijd. En daar wordt een verhaal op den duur doodvermoeiend van.

Goed gebruik van regieaanwijzingen bij de cornflakesscène

De cornflakes kan gewoon op de grond vallen. Niks aan de hand. Als de cornflakes op de grond vliegt, zit er intensiteit achter. Hoeveel intensiteit hoef je niet meer uit te leggen, want dat vertelt het woord ‘vliegt’ immers.
Je kan cornflakes uit de kast pakken, dat is neutraal. Je kan hem ook uit de kast rukken. Dan gaat het met meer kracht en laat het zien dat je kwaad bent. Als je ‘goedemorgen’ glimlacht, ben je gewoon goed opgestaan. Als je het jubelt, heb je waarschijnlijk net de loterij gewonnen.

Regieaanwijzingen in de praktijk uitproberen

Je kunt de eerdergenoemde opdracht van de regisseur zelf uitproberen. Dan wordt het effect heel duidelijk. Zeg de volgende keer niets als je bij iemand koffie gaat drinken. Ga in plaats daarvan alleen maar schreeuwen, fluisteren, jubelen, enzovoorts. Doe het in een mate die ervoor zorgt dat je gesprekspartner denkt of vraagt: “Waarom schreeuw/fluister/jubel…je?”
Ik durf er gif op in te nemen dat hij je òf doodvermoeiend òf gestoord vindt. Met schrijven is dat niet anders. Als je constant regieaanwijzingen geeft, wordt je tekst op den duur erg langdradig of zwaar om te lezen.

Regieaanwijzingen schrijven vergt een goede woordkennis

Als je regieaanwijzingen wil gebruiken: ken je woorden. Je moet een goed beeld hebben op welk punt van een tienpuntenschaal het woord dat je wil gebruiken zich bevindt. Schreeuwen is bijvoorbeeld heftiger dan roepen. Zo schat je in hoe de regieaanwijzing aankomt bij de lezer, welke regieaanwijzing je moet gebruiken en of dat überhaupt nodig is.

Licht, camera en (de bijpassende) actie!

Regieaanwijzingen en show don’t tell

Zoals je misschien al opgemerkt hebt, hebben regieaanwijzingen een zekere mate van show don’t tell in zich. Als je bang bent dat je te veel regieaanwijzingen gebruikt, kun je ze vervangen door show don’t tell of ze ermee aanvullen. Een vervanging:
“Goedemorgen, mam,” kreunt Rob.
 wordt:
“Goedemorgen, mam.” Rob neemt plaats aan tafel met ongekamde haren en dikke ogen.
Een aanvulling:
“Goedemorgen, mam,” kreunt Rob. Hij kijkt moeder niet aan, maar wrijft in zijn ogen.
In beide voorbeelden laat show don’t tell merken dat Rob moe is. Door deze aanvulling hiervan zie je niet alleen waarom. Er wordt ook iets anders duidelijk: Zoon is moe, maar niet per se chagrijnig. In de oorspronkelijke zin was dat niet uit te sluiten. Het woord ‘kreunen’ geeft hier namelijk wel een ongenoegen aan, maar je kunt om verschillende ongenoeglijke redenen kreunen. Als we niet méér informatie hebben (bijvoorbeeld over het karakter van de zoon of de omstandigheden in het gezin) kan Rob om talloze redenen kreunen. Hij kan moe zijn. Of hij is een puber die zich voor elke actie van zijn moeder schaamt, dus ook als ze hem een goede morgen wenst alsof hij nog een kleuter is.

Regieaanwijzingen goed gebruiken

Er zijn natuurlijk momenten waarop je regieaanwijzingen gerust kan gebruiken, anders wordt je tekst heel droog. Er is helaas geen kant-en-klaar antwoord op de vraag: Wanneer, hoe of hoe vaak moet je regieaanwijzingen gebruiken? Dat leer je door veel oefening. Een belangrijke vuistregel is in ieder geval: je verhaal moet boeiend zijn, maar je moet ook in staat zijn om rustig te ontbijten, zonder dat je bang bent dat de eod binnen twee minuten voor de deur staat.

Geniet van je ontbijt! 🙂

Vind je het nog steeds lastig om te bepalen hoe je regieaanwijzingen moet gebruiken? Kijk eens in mijn webshop: ik kan je helpen met manuscriptedactie.

Bloemig taalgebruik: een vertragend verhaaltempo

~ verhaalentaal ~ Plaats een reactie

Het taalgebruik in je verhaal bepaalt voor een groot deel hoe vlot een verhaal leest. Daar moet je dus goed op letten. Ik vergelijk het in deze post met twee beschikbare dates. Je zal zien dat de verkeerde date door zijn taalgebruik niet meer aantrekkelijk is.

Bloemig taalgebruik dat verwarrend leest

Noah zegt: “Ik kijk graag naar je. Je prachtige, glinsterende, sprekende en unieke ogen doen mij opleven als een uitgedroogde, verlepte en hulpeloze roos die na een langverwachte, hozende en droogte verdrijvende regenbui weer kan opbloeien uit een donkere, sombere en uitzichtloze situatie.”

Vlot taalgebruik

Jakob zegt: “Ik vind je ogen mooi, omdat ze altijd stralen.”

De valkuil van bloemig taalgebruik

Noah lijkt door zijn bloemige taalgebruik de meest romantische persoon op aarde. Hij praat alsof er spontaan een bos rozen uit zijn mond komt, die hij meteen aan je kan geven. Toch is Jakob duidelijk de beste keuze. Dat zal de romantische mensen onder ons verbazen. Noah is toch een gedroomde man? Hij is poëtisch en jij bent duidelijk zijn prinses, het middelpunt van zijn wereld en hij kwijnt weg als je niet bij hem bent.

Zo ziet Noah jou in zijn wereld. Dat lijkt fantastisch, maar het is totaal niet realistisch

Bloemig taalgebruik: garantie voor verwarring

Lees nog eens wat Noah zegt: “…uitgedroogde, verlepte en hulpeloze roos die na een langverwachte, hozende en droogte verdrijvende regenbui weer kan opbloeien uit een donkere, sombere en uitzichtloze situatie.” Zeg eerlijk, wist je nog dat dit over je ogen ging, of was je dat alweer vergeten?

Noah vertelt over iets anders: “De voortbewegende roetzwarte massa auto’s verplaatsten zich in een ijzingwekkend traag en deprimerend tempo over het harde, grijze, weinig uitnodigende asfalt.” Moest je dit nog een keer (of twee) lezen voordat je wist waar hij het over had?

De nadelen van bloemig taalgebruik

Je lijkt een goede schrijver als je veel bijvoeglijke naamwoorden gebruikt. Je laat je grote woordenschat en een goed beschrijvingsvermogen zien. Maar je lezer kan erin verdrinken, zoals Noah in jouw ogen zou doen. Kijk nog eens naar het voorbeeld van de file (want daar had hij het over). Noah heeft drieëntwintig woorden gebruikt voor de omschrijving.
Een overvloed aan bijvoeglijke naamwoorden vertraagt je verhaal. Daardoor zal de lezer vaker de draad kwijtraken. Maar er zitten nog meer nadelen aan:
* Je beschrijving kan een vermomde infodump worden, waarna je niets meer aan de verbeelding van de lezer overlaat. (Beschrijf je eigen woonkamer maar eens met zes bijvoeglijke naamwoorden…)
* Als je personages zo spreken, zijn ze niet meer realistisch, want niemand praat zo. Onrealistisch veel beschrijven gebeurt sneller dan je misschien denkt: bij meer dan twee bijvoeglijke naamwoorden komt een beschrijving vaak al langdradig over.
* Wanneer je bijvoeglijke naamwoorden overmatig gebruikt, verliezen ze op de lange duur hun waarde.
* Kortom: schrijven is schrappen.

Bloemig taalgebruik versus vlot taalgebruik

Laten we vlot en bloemig taalgebruik vergelijken in de context van een relatie met eerder genoemde heren. Na de wittebroodsweken gaan de ellenlange complimenten van Noah je de keel uithangen. Ja, het is romantisch. Tot Noah alles maar lijkt af te raffelen. Op een bepaald moment geloof je hem gewoon niet meer. Leuk voor jouw verlepte roos, Noah, maar het voelt na al die bladzijden alsof je gewoon wat zegt om me zoet te houden. Zulke lange verklaringen zijn romantisch, maar niet oprecht. Ik weet niet of ik het moet geloven, want je zegt het, in plaats van dat je het echt laat merken.

Als de zon vierentwintig uur per dag onder zou gaan is dit plaatje niet meer zo romantisch. Zie beschrijvingen als romantische momenten: gedoseerd en op juiste momenten werken ze goed. Als ze en pas en te onpas tevoorschijn komen, zijn ze niet meer realistisch of oprecht.

Bloemig taalgebruik: tell, no show

Zie je dat bloemig taalgebruik een gebrek aan show don’t tell is?
Maar je laat juist zien, denk je nu misschien. Noah beschrijft immers dat het een lieve lust is. Lees het verhaal van Hiro de reisgids eens terug. Hij liet je dingen beleven, in plaats van dat hij alleen vertelde. Dat is de belangrijke regel: Een belevenis is altijd belangrijker dan beschrijving.

Bloemig en vlot taalgebruik in gesproken taal van personages

Stel je voor dat je thuiskomt van je werk en de volle laag hebt gekregen van je baas. Je zegt: “Schat, ik voel me rot, mijn baas heeft tegen me geschreeuwd.” Noah zegt dan iets als: “Jouw baas is een persoon met een zwart, bitter, ongrijpbaar, vergald, vergiftigd en meedogenloos hart die met kille, onmenselijke, onbegrijpelijke en immorele motieven handelt naar een hardwerkende, gemotiveerde en gepassioneerde medewerker.”
Jakob zegt dan: “Jouw baas is een eikel die een goede werknemer niet op waarde kan schatten.” Noahs taalgebruik laat in dit voorbeeld nog een ander nadeel van bloemig taalgebruik zien. Hij praat alsof je baas de doodstraf verdient. Maar stel dat je een dystopisch verhaal schrijft waarin je baas wel degelijk iemand mag martelen die ongehoorzaam is. Hoe gaat Noah zijn afschuw dan nog geloofwaardig uitdrukken? Een personage dat altijd al heftig reageert, kan niet meer op een realistische manier boos worden als het plot daarom vraagt.

Bloemig taalgebruik: net een wurgcontract

Is het je opgevallen dat wurgcontracten uit bloemig taalgebruik bestaan? Daardoor raak je de draad kwijt. Bijvoeglijke naamwoorden zijn daar niet altijd de boosdoener, maar het effect is hetzelfde. Een wurgcontract heeft warrig taalgebruik, waardoor je niet meer weet wat er nou eigenlijk staat. Daardoor trap je in de val. Nu komt de aap uit de mouw: Noah is eigenlijk jouw gemene baas. En wat blijkt? Jakob is… jouw ware Jakob!

Je lezer zou geen bril op hoeven zetten om te kunnen begrijpen wat je bedoelt.

Heb je moeie met het bepalen van een goede toon en taalgebruik voor je boek? Kijk in mijn webshop: ik kan je helpen met manusciptredactie.

Mary Sue, het irritant perfecte personage

~ verhaalentaal ~ Plaats een reactie

Wie is Mary Sue?

“Ik ben Mary Sue. Als er iets is wat ik niet tekort kom, is het aandacht. Ik ben een jong, succesvol supermodel met een gouden keeltje. Ik woon in Beverly Hills naast wereldberoemde buren. Mijn wereld is niet alleen glamour; ik doe ook vrijwilligerswerk bij een kinderkankerziekenhuis. Ik vloek niet, drink vrijwel nooit, had geen seks voor het huwelijk en denk altijd eerst aan anderen. Iedereen vindt mij een engel zonder gebreken, praat alleen maar over mij en is het altijd met me eens.”

Mary Sue is zo perfect dat ze net een pop is; geliefd maar nep

Mary Sue: een bekende beginnersfout van schrijvers

Mary Sue is de term voor een personage dat zodanig perfect is dat de lezer zich er niet meer mee kan identificeren. Ken je iemand die zowel succesvol als beeldschoon, rijk, beroemd, getalenteerd, vrijgevig, onzelfzuchtig, geliefd en vrij van zonden is? Natuurlijk niet. Ze is zo perfect dat ze niet meer menselijk is. Niemand zal zich nog in haar kunnen verplaatsen.

De wereld van Mary Sue: perfect en onbereikbaar voor gewone stervelingen

Mary Sue verpest het verhaalverloop

Nog een ander kenmerk van een Mary Sue is dat het verhaal altijd alleen maar over haar gaat. Mary Sue staat niet altijd op de voorgrond, maar op zijn minst wel altijd op de achtergrond.
Een verhaal over een Mary Sue is hoe dan ook niet stevig, hoe goed je plot verder ook is. Je lezers geven je boek weinig kans als ze zich niet met je personages kunnen verbinden. Ze wachten dan niet tot het plot op gang is gekomen en leggen het boek voortijdig weg. Er is namelijk niets zo irritant als een verhaal dat wordt gedragen door vlakke personages als Mary Sue.

Voorbeeld van een Mary Sue

Savannah uit de film ‘Dear John’ is mijn perfecte voorbeeld van een Mary Sue. Ze is mooi en natuurlijk is ze de onschuld zelve. Ze zegt dat haar grootste gebrek vloeken is. Dat is op zichzelf al onrealistisch als grootste gebrek, maar dan maakt ze haar zin bovendien af met: ‘maar niet hardop’. Moet ik nog meer zeggen? Ja. John heeft een relatie met haar. Terwijl hij uitgezonden is, houdt het stel contact per brief. John hoort lang niets meer van Savannah, totdat ze schrijft dat ze met een andere man verloofd is. Het belangrijke is: daar komt Savannah mee weg. Omdat ze al zo’n perfect imago heeft opgebouwd, hoor je als kijker te denken: ze bedoelt het niet verkeerd. Pardon? Ze bereidt een huwelijk voor, terwijl een ander nog op haar wacht! In het echte leven zou je haar een trut vinden. Maar Savannah is een Mary Sue, dus ze krijgt overal een vrijbrief voor.

Hoe ontwijk je het schrijven van een Mary Sue?

Om geen Mary Sue te schrijven, laat ik het personage Hugh zich aan je voorstellen:
“Ik ben Hugh, een Ierse koeienboer. Ik ga een paar keer per week naar de dorpskroeg, waar ik viool speel in een traditioneel bandje. Op zo’n avond is er volop gezelligheid en evenveel Guinness. Daardoor gaat het soms wel eens mis. Want wees eerlijk, wat is een avondje in de pub zonder een paar pintjes? Soms moet een makker me aan het eind van de avond in een taxi helpen. Eén keer is het mis gegaan en ben ik wegens dronkenschap aangehouden. Als je wil, mag je gerust eens langskomen in mijn stamkroeg. Dan zien we wel hoe de avond zich ontvouwt…”

Mary Sue versus Hugh

Mary Sue heeft een leven vol glamour, Hughs leven is relatief rustig. Mary Sue lijkt daarom een perfecte hoofdpersoon voor een interessant verhaal. Zeker in vergelijking met een verhaal over Hughs leven: glamourfeestjes en champagne versus koeienstront en Guinness.
Hugh de koeienboer die soms te diep in het glaasje kijkt, lijkt niet spannend. Veel mensen zijn wel eens flink dronken, of dat vroeger wel eens geweest. Maar juist dat gegeven zorgt er wel voor dat je langer over Hugh zal willen lezen. Misschien herken je het drinkgedrag van Hugh niet in jezelf, maar iedereen maakt fouten. Dat maakt Hugh menselijk en daardoor kun je jezelf in hem verplaatsen.

De wereld van Hugh: herkenbaar en toegankelijk

Mogelijkheden van Hughs verhaal

Hugh is een keer aangehouden wegens dronkenschap. Dat kan iedereen gebeuren, dus ook de brave burger Hugh die op de meeste avonden naast zijn vrouw op de bank zit, terwijl zij haakkleedjes haakt. De volgende keer dat Hugh dronken wordt, breekt hij misschien zijn viool en wordt hij uit de band gezet. Voilà, een potentieel plotvervolg!
Misschien merkte de agent bij die aanhouding nog iets anders verdachts op wat leidde tot een huiszoeking en de vondst van een lijk in Hughs kelder… Jij bent de schrijver, jij bepaalt. Het feit dat een personage fouten maakt, geeft een verhaal mogelijkheden. Dat werkt dus veel beter dan een Mary Sue.

Mary Sue: geen interessant personage

Mary Sue is even interessant om een kijkje in de keuken van een droomwereld te geven. Maar in haar leven gebeurt nooit iets nieuws, omdat er nooit iets fout gaat. Daar zorgen haar karakter en perfecte wereld wel voor. Ze zal hetzelfde verhaal steeds opnieuw vertellen. De kleur en prijs van haar jurk veranderen, maar dat blijft niet boeiend.

Altijd lezen over iets wat ver van je af staat…

Hugh heeft dan misschien geen spectaculair leven, hij kan je steeds iets nieuws vertellen. Door zijn drinkgedrag is het mogelijk dat hij een nacht in de goot belandt. Of hij doet in een optimistische bui een beschonken poging een buitenlandse te versieren, die hem vervolgens keihard op zijn hoofd mept met een handtas. Na zijn pensioen heeft hij genoeg materiaal voor een memoir getiteld: De koeienboer met een glas Guinness.

…of met je neus bovenop veranderende, herkenbare actie?

Hughs leven zal geen geschiedenis schrijven, maar als je hem op een feestje zou spreken, vertelt hij wel gevarieerd en vermakelijk. Zie jouw verhaal als een feest: jij moet er als schrijver voor zorgen dat je gasten uitnodigt die ervoor zorgen dat je lezers het feest helemaal willen uitzitten.

Heb je hulp nodig om je Mary Sue wat minder extreem te maken? Kijk in mijn webshop: ik kan je helpen met manuscriptredactie.