Een boek lezen is leuk omdat je je verbeelding aan het werk zet. Daar moet een schrijver bij helpen. Maar er komt ook een punt waarop de schrijver dat niet meer moet doen om te voorkomen dat die op slot wordt gezet. Het is een ding om te weten hoe je infodump vermijdt, het is een ander om aan voelen hoe je dat herkent in een eigenlijke tekst.
Tell en infodump
Tell en infodump hebben met elkaar gemeen dat de schrijver de lezer heel veel specifieke informatie geeft om de verbeeldingskracht een te sterke zet te geven. Het idee is dat de lezer moet weten wat er aan de hand is, omdat die zich anders geen voorstelling kan maken van de personages of de setting. Dat is ook zo. Je kan geen empathie voelen voor een personage waar je niets tot weinig van weet of je in een wereld verplaatsten waarvan je niet weet hoe die eruit ziet.
Je kan dit al wat meer oplossen door show, sfeeromschrijvingen en zintuigelijke beleving toe te voegen aan de tekst. Daar kom je vaak al een heel eindje mee. Maar dan heb je nog geen antwoord op de vraag wanneer je dan informatie moet geven bij specifieke zinnen en wanneer je het aan de verbeelding moet overlaten. Zelfs als je schrijft met als die mooie omschrijvingen die de verbeelding aan het werk zetten. Want dan kan je schrijfstijl weer te bloemig worden.
Tussen de regels door lezen
Een vuistregel om proberen te bepalen of je de lezer genoeg informatie hebt gegeven èn de lezer ook nog steeds iets heeft tussen de regels door te lezen om ofwel:
- De verbeelding logischerwijs de rest van het werk te laten doen
- Te snappen wat je nog méér wil zeggen
- Te begrijpen waar je met de tekst naartoe wil gaan
De verbeelding doet de rest
Wat de lezer moet weten voor de verbeelding het mag overnemen, is wat echt belangrijk is voor de zin, scène of het hoofdstuk. Als dat duidelijk in de grondverf staat, gaat het met de verbeelding van de lezer vaak goed.
Daarom zijn infodump en ze niet herkennen zo schadelijk. Het uiterlijk van een personage beschrijven is een bekend voorbeeld van een infodump. En ook een goed voorbeeld om te zien hoe het fout gaat. Stel dat je duidelijk wil maken dat je personage zin heeft in een feestje en je schrijft over haar make-up en haar mooie avondjurk. Prima; dat geeft heel wat sfeer weer. Maar je kan je ook tegen je zin opdirken voor een feest. Dus waarom ben je de stralende glimach vergeten?
Met die glimlach kán je de kleur en het model van de avondjurk nog omschrijven, maar dat mag dan een tandje terug. Schrijf daar liever over met enkele woorden dan met veel. Als het al moet, besteed die dan aan de glimlach. De verbeelding kan het overnemen als de boodschap van je tekst duidelijk is.
Wat wil je nóg meer zeggen?
Het is een bekende regel voor in een dialoog dat die meerdere lagen moet hebben. Een tekst die alleen aan de oppervlakte blijft, gaat vroeg of laat als een infodump lezen. Dan maakt het niet uit hoeveel mooie sfeeromschrijvingen je in ruwe aantallen aan de lopende tekst toevoegt. Ze moeten iets wezenlijks betekenen. Het moet iets toevoegen, zonder dat je dat als schrijver expliciet moet vertellen.
Het is een ding om te weten dat het lekker ruikt in de keuken en je personage honger heeft en de maag begint te knorren. Trek hebben en snel iets lekkers kunnen eten zegt op zichzelf niets. Waarom schrijf je over de avondmaaltijd en ga je niet gewoon verder bij de volgende dag? Is het avondeten:
- Troostend, nu de lievelingsmaaltijd op tafel staat op dezelfde dag dat je personage op werk is uitgescholden?
- Vreselijk, omdat het gesprek aan tafel steeds stilvalt, omdat het echtpaar elkaar niets meer te zeggen hebben?
- Fantastisch, omdat deze eerste date een opmaat is voor een fijne relatie?
Wéét van je tekst wáárom je hem schrijft. Probeer dat vervolgens niet aan de lezer uit te leggen, maar aan de lezer duidelijk te maken, door precies die informatie te geven waar de lezer niet omheen kan om zelf bepaalde conclusies te trekken en vervolgens zelf kan aanvullen wat er nog meer wordt bedoeld.
Waar gaat dit naartoe?
Een schrijver moet de lezer altijd nieuwsgierig houden. En dat kan niet als je lezer in informatie verzuipt, zoals bij een traditionele infodump. Daarvoor moet je hints geven, zoals bij een plottwist, of een pageturner. Je lezer moet weten dat er na deze scène of dit hoofdstuk nog een volgend komt.
Infodumps en tellstijl zijn heel erg op het hier en nu gericht. Ze vertellen je wat je in deze zin moet weten, of wat je verbeelding in het moment voor zich moet zien. Kijk maar:
‘De kamer was niet echt gezellig.’
‘Hij was kort, zwaar, had gek haar en puisten en was niet populair.’
Als je dit soort zinnen zit, kan je jezelf twee vragen stellen:
- En dan? (Lees: wat heeft dat voor vervolg voor het plot of de scène?)
Als je informatie hebt die niet (tussen de regels) uitnodigt om verder te lezen wat daarmee gebeurt, kan je het net zo goed niet schrijven. - Ja, dus? (Wat maakt dat uit?)
Het klinkt op het eerste gezicht erg vervelend om het eerdergenoemde personage te zijn. Maar:
– als dit personage niet verder in het verhaal verschijnt, maakt dat niet uit.
– als dit personage helemaal tevreden is met de drie vrienden die het wel heeft, dan heb je er geen verder verhaal of confilct mee.
– Je rekent er misschien op dat je lezer medelijden heeft met dit personage, of je wil emapthie afdwingen, terwijl dat misschien niet nodig is voor dit personage (zie hierboven). Maar, nog belangrijker: dat mag je doel niet zijn. Je mag een personage eenzaam, gemeen,tof of wat dan ook maken. Maar dat ook dat moet tussen de regels door duidelijk worden.
Heb je hulp nodig bij het schrijven van je boek? Kijk dan in mijn webshop voor de mogelijkheden voor manuscriptredactie.
Foto door Olena Kholina verkregen door Unsplash.
